TÜRK DEVLET AKLININ TARİHSEL SÜRECİ, DERİN DEVLET AKLI

         Devlet belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğunu egemenlik yetkisine sahip hukuk düzeni içinde yöneten organizasyondur. Yasama, yürütme, yargı gibi ana organlar ile bu organların işleyişini sağlayan, sürekliliğini koruyan destekleyici ve uygulayıcı kurumsal yapılardan (ordu, bürokrasi, diplomasi) oluşur. Bu yapılar kuvvetler ayrılığı ilkesi çerçevesinde birbiriyle etkileşim içindedir.

         Devlet aklı ise devletin bekası ve sürekliliği için uzun vadeli, duygulardan arınmış, stratejik düşünme geleneği olan kurumlara ait hafızadır. İdealize derinlik, Anayasa, kurumlar ve binlerce yıllık devlet geleneğine ait kısımdır. “Devlet görünenden daha derindir” sözü hükümetten ibaret olmayan bir yapıyı işaret ediyor. Cemil Meriç, Tanpınar gibi yazarlar da “derin devlet geleneği” derken binlerce yıllık aynı kurumsal yapıdan söz ediyorlar.

         Devletin Aklı Olabilir mi, Varsa Özellikleri Nelerdir.

Canlı bir organizma olmadığı için Biyolojik anlamda bir devlet aklı olamaz. Devletin, kurumları, arşivleri, geleneği, bürokrasi marifetiyle oluşan bir hafızası ve refleksi vardır. Tüm bu kurumsal yapıya “Devlet Aklı” deniyor. Dış İşleri, MİT, Genel Kurmay, Cumhurbaşkanlığı arşivi, yüzlerce yıllık devletin nöronları olan raporlar. Görüldüğü üzere tek veya birkaç kişinin devlet aklını temsil etmesi, devlet aklı adına konuşması mümkün görünmemektedir.

         Devlet aklı olarak tanımlanan yapının (kurumlar, arşivler, Devlet geleneği, bürokrasi, kurumsal hafızanın) temel özellikleri vardır. Öncelikle fayda odaklıdır. Reel politiğe göre soğukkanlı hesaplar yapar. Hükümetler değiştiğinde sabit kalan akla sahip olduğu için yüz yılları aşan planlar yaptığı, önceliğinin devletin bekası ve varlığını tehdit eden olasılıkları yok etmek olduğu düşünülür. Ve beklenir. Tek bir devlet aklı var mıdır sorusu üzerinde ciddiyetle düşünülmesi gerekir.

         Türk Devlet Aklının Tarihsel Süreci

Göktürk ve Uygur devletlerinde, Kutsal Devlet ile Kağan değişse bile değişmeyen Töre ve Kut anlayışı vardı. Selçuklu Devletinde, Nizamülmülk’ün Siyasetnamesinde vücut bulan İstihbarat ve İkta sistemi üzerine kurulu denge siyaseti güdüldü. Osmanlı’nın ilk döneminde İlmiye – Kalemiye- Seyfiye bugünün Yasama – Yürütme -Yargı gibi üçlü devlet aklı sistemi vardı. Son döneminde ise İngiltere ve Rusya arasında gidip gelen denge politikası uygulandı.

Bugünleri de kapsayan Cumhuriyet dönemi 5 evrede incelenebilir.

–       Erken Cumhuriyetin Lozan süreci,

–       Hatay’ın topraklara katılması, Boğazlar sözleşmesi döneminin Yurtta Sulh Cihanda Sulh anlayışı,

–       Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün vefatıyla İsmet İnönü döneminde Batıcılığa evrilen dönem.

–       Soğuk savaş döneminde Nato ve Batı bloğu paralelinde uygulamalar.

–       2000 sonrasında Stratejik Derinlik ile Çok Yönlülük bağlamında BOP politikalarına taşeronluk, Ab süreci aldatmacası, Şanghay İş birliği Örgütü, Türk Dünyası Birliği, Bricks, Afrika açılımı, Mavi Vatan gibi politikalar şeklinde özetlenebilir.

Derin Devlet Tanımı

Türkiye’de derin devlet kavramı Sosyoloji ve Siyaset biliminin üzerinde tartıştığı bir olgudur. Derin devlet: “Anayasal veya yasal sınırların dışına çıkarak, mevcut siyasi liderlikten bağımsız kendi ajandası doğrultusunda hareket eden gizli güç odakları.” şeklinde tanımlanıyor. Devletin görünür kurumlarının dışında, resmi olmayan, hesap vermeyen, devletin bekası adına hareket ettiği iddia edilen yapıya veya ağa derin devlet deniyor. “Paralel devlet”, “Gölge devlet”, “Devlet içinde devlet” benzeri adlandırmalara da rastlanıyor.

Seçilmiş hükümetler değişse bile bürokrasi, ordu, emniyet, istihbarat içindeki bazı ağlarla/kliklerle bağlantılı sivil grupların devlet politikasını perde arkasından yönlendirdiği iddiası derin devlet tanımıyla ete kemiğe büründürülüyor. Derin devlet uygulamalarına; dış tehdit, iç bölünme, darbe benzeri “varoluşsal tehdit” anlarında devreye girerek yasa dışı şiddet veya örtülü operasyonlar yapabilir şeklinde meşruiyet veriliyor denebilir.

Derin Devlet Kronolojisi

1920-1945 Dönemi: Osmanlı’dan gelen “İttihat- Terakki Karakol Cemiyeti”, Cumhuriyet döneminde MİT öncesi 1926 tarihinde ayrılıkçı hareketler ve işgal tehdidine karşı kurulan MAH (Milli Emniyet Hizmetleri Riyaseti)’den Milli İstihbarat Dönemi yapılanması olarak söz edilebilir. Dikkat edilirse burada “derin” iddiası yok.

1950-1980 Soğuk Savaş Dönemi, NATO Gladio Dönemi: Türkiye 1952’de NATO’ya girdi. Bu dönemde NATO’nun Komünizme karşı “Stay- Behind” yani Gladio ağını kurduğu söylenir.

Gladio’nun Türkiye’deki karşılığının Kontgerilla olduğu söylenir. 1971, 1980 darbeleri, darbeler öncesi sağ-sol çatışması, faili meçhuller, Maraş olayları derin devlet tartışmasını başlattı.

1996- 2000 Susurluk Kazası ve Sonrası: Kasım 1996 Susurluk kazası sonrası düzenlenen Başbakanlık Teftiş Kurulu raporunda, “devlet- mafya-siyaset üçgeni “tanımlamasına yer verildi. Ve Meclis raporunda ilk kez “derin devlet” kelimesi geçti.

2007- 2016 Ergenekon – Balyoz Davaları: Derin devlet çetesi, Ergenekon ve Balyoz iddialarıyla TSK’ya kumpas kuruldu. 200’nün üzerinde askeri personel yargılandı iddiası önemliydi. Bu süreç derin devlet kavramını ikiye böldü. TSK/MİT içindeki Cunta diyenlerin karşısında “siyasi rakipleri temizlemek için kullananlar” şeklinde.

2016 Sonrası: 15 Temmuz sonrasında “paralel devlet yapısı” kavramı ortaya atıldı. “Fetö” devleti ele geçirmişti, kendi içinde hükümetin yönetim zafiyetini dillendiren “milli iradeye karşı yapı”, “devlet içinde devlet” oldu yakıştırması yapıldı.  Devlet zayıflayınca mafya, tarikat, aşiret gibi grupların devlet işi yaptığı “Gölge devlet” oluşturduğu gelişmemiş, zayıflatılmış demokrasilerde sıkça görülür.

Faili meçhul cinayetler, provokasyon, medyanın yönlendirilmesi, iktidarı muhalefetiyle siyaset mühendislik iddiaları derin devletin yöntemlerinden.

Derin Devlet Var mı, yok mu?

Türkiye’de “Her devletin gizli servisi vardır. Ancak Türkiye’de kontrol dışıydı.” diyenlere karşılık “Derin devlet diye tek merkez yok. Bürokrasi içi çekişme, mafya-devlet ilişkisi, soğuk savaş artığı olaylar var. Hepsini ‘derin devlet’ diyerek tek çatıya toplamak yanlış.” cevabı var. 2026 yılı resmi devlet görüşü “Anayasal devlet vardır. Kanun dışı her yapıyla hukuk içinde mücadele edilir.” şeklinde.

Dünyada da benzer gizli örgütler kuruldu. İtalya’da” Gladio”, Abd “Deep State”, Mısır “Amik Devlet”, İngiltere, Pakistan “Establishment”, Rusya Federasyonu’nda “glubinnoye gosudarstvo” bunlardan birkaçı.

Dünyada Derin devlet tabelası göremeyiz ama “Kalıcı bürokrasi”ler vardır. Abd, İngiltere gibi ülkelerde seçimle gelen yöneticiler değişse bile Pentagon, Cıa, Fbı, Nsa, Dışişleri gibi gibi kurumların dış politika ve güvenlik konularında kendi çizgisini sürdürdüğü bu uğurda Başkan öldürdüğü iddia edilir. Kennedy cinayeti gibi.  İngiltere’de Kral/Kraliçe Monarşi, MI5 ve MI6, Dışişleri, Bank of England, Oxford ve Cambridgeliler’den derin devlet etki aparatları/elemanları diye söz edilir. Ortak noktaları kurumsal hafızalarının çok güçlü olması. Rusya bağlamında Kgb/Fsb, Gru, Svr, Savunmadan gelen bürokratlardan oluşan Siloviki(Güçlüler) adı verilen katmanlardan oluştuğu görülüyor. Çarlık-Sscb-Rusya Federasyonundaki kurumsal devamlılığı sağlayan ağ “ Kremlin kuleleri” diye adlandırılıyor. Eski Kgb Albayı Putin çok daha güçlü hale getirdi deniliyor.

“Siyonizm derin devleti, Nato derin devleti, küresel elitlerin derin devleti” gibi bilimsel karşılığı olmayan fakat sosyolojide “Çoklu aktör” denen (Devlet+ lobi+ medya+ sermaye grupları) yapılanmaları var. Ancak hiçbiri “Devletin devleti” değildir.

Resmi devlet belgelerinde “derin devlet” diye tanımlanan bir kurum yok, “Devlet aklı” diye tanımlanan bir olguda bulamıyoruz. Türkiye’de farklı dönemlerde farklı güç merkezlerinin ortaya çıktığını mahkeme kararları, Mit raporları, akademik çalışmalarda görebiliyoruz.

Sevgiyle ve saygıyla

Sevginaz Hamevioğlu