KIRIM HABER AJANSI’NIN ANATOMİSİ

2006 yılında Kırım Türkleri Yardımlaşma Derneği Yönetim Kurulunun girişimiyle TİKA tarafından her türlü finansman desteği sağlanarak, Akmescit’te (Simferepol) Kırım Haber Ajansı (QHA) kuruldu. Kurumsal kimliğini Kırım Tatar Milli Meclisine yakın, Kırım Tatar halkının ulusal medya organı olarak çalışan ilk ve tek bağımsız medya organı olarak tanımlıyor. Uzunca bir süredir Kırım Haber Ajansı (yazının devamında Ajans kullanılacaktır. Türkiye Cumhuriyeti Alfabesinde Q harfi kullanılmadığından ajansın resmi isminin kullanımı dışında Q harfi kullanılmayacaktır.) etrafında dönen kuruluş, sahiplik, yayın politikası üzerinde yoğunlaşan yorum ve eleştiriler üzerine ajansın kuruluş sürecini, dernek Genel Sekreteri ve Genel Başkan Yardımcısı olarak takip eden görevli olarak açıklamam gerektiğini düşünüyorum.

Ajansın Türkiye’de, TOBB Ticaret Sicili Gazetesi, Ankara Ticaret Odası, Vakıf Sorgulama sistemi ve İçişleri Bakanlığı DERBİS dernek sisteminde şirket, vakıf ya da devlet kurumu olarak resmi bir kaydı yoktur. Kırım Türkleri Yardımlaşma Derneği ile iş birliği yapan ajans, Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı sonrasında merkezini Kiev/Ukrayna’ya taşıdı. Misyonunu “Kırım Tatarları ve Kırım’ın sesi olmak” olarak belirleyen Ajans irtibat ofisini Ankara ((adres açıklanmamış) olarak gösteriyor.

2015 yılında Rus Roskomnadzor, Ajansın tescilini iptal etti ve Kırım’daki faaliyetlerini “Rusya’nın toprak bütünlüğünü tehdit eden propaganda yaptığı “gerekçesiyle yasakladı ve istenmeyen medya organı ilan etti.

Tika’nın QHA’na Kuruluş Aşaması ve Sonrasında Verdiği Destekler

TİKA’nın direkt ve dolaylı desteğiyle kurulan Ajansta, Koordinatör ve Genel Müdür olarak İsmet- Gayana Yüksel çifti görevlendirildi. Kırım Milli Meclisi geçmişte yaşanan ve halen yeterince aydınlatılamadığı için üzerinde kara bir leke olarak kalan İmdat Bank faciasından çıkarılan dersten olacak Ajansın kurulmasında fiilen devreye girmeyi kabul etmedi. Adına görev yapan jokerlerle kontrol mekanizmasını çalıştırdı.  

TİKA 2006-2014 yılları arasında Ukrayna’daki Türk Dünyası ve Kırım Tatar Türklerinin projelerine mali ve teknik destek veriyordu. Ofisin kurulması, kamera, ses cihazı, yayın ekipmanı, gazetecilik ve dijital yayıncılık eğitimleri, internet ve yayın altyapısının güçlendirilmesi konularında imkanlar verildi. TİKA’nın Ukrayna faaliyet raporlarında bu destekler anlatılıyor.

2006-2010 arası dönemde Türkiye’den gelen gazeteciler, akademisyenler haber yazımı, dijital yayıncılık, fotoğraf- video çekimi, internet haberciliği konularında eğitimlerini yinelediler. Ankara ve İstanbul’da, 2014 sonrasında Kiev ve Ankara ofisine alınan genç gazetecilere yönelik eğitimlere ver devam edildi.

Kurucu yönetim olarak gösterilen Gayana ve İsmet Yüksel dışında ilk ekipten Osman Bayramaliyev, Zera Bekirova, Elmaz Kırımlı, Ayder Abduramanov gibi isimlerin aktif olarak ücretli çalıştırıldığı anlatılıyor.

Gayana- İsmet Yüksel çiftinin sahiplik iddiasıyla Kırım Haber Ajansının devri, satışı, kullanım hakkının kiralanması gibi hukuki işlemlere konu etmeleri mümkün olmadığı gibi sakıncalı da görünüyor.

Ancak Ukrayna’nın eski Savunma Bakanı ve barış görüşmelerinin müzakerecisi Rüstem Umerov’a, verdikleri emeğin karşılığı olarak Yüksel ailesi tarafından yüksek bedelle satıldığı iddiaları var.

QHA Türkiye’de Faaliyet Gösterebilir Mi?

Ajansın Ankara ofisinin temsilcilik veya irtibat bürosu statüsünde faaliyet gösterebilmesi için iki yol var. İlki Basın İlan Kurumuna basın Temsilciliği kaydı yaptırarak. Açık kaynaklar üzerinde yapılan araştırmada böyle bir kayda rastlanmamıştır. İkinci yol Dernek veya Vakıf altında faaliyet göstermek. Ajansın böyle bir uygulaması da resmen tespit edilemedi. Yurt dışından dijital yayın yapma ihtimali daha uygun görünüyor.

QHA Ankara İrtibat Bürosu Nasıl Çalıştırılabilir

Herhangi bir gerçek kişi ajansın Ankara irtibat bürosunu şahıs şirketi kurmadan gazetecilik ve büro hizmeti olarak yürütebilir. Geçmişte faili meçhul cinayete kurban gittiği iddiası olan ajansın Ankara ofisi Müdürü olan Aydın TAŞ’ta muhtemelen bu yöntemle çalıştırılıyordu.

Kamuya yararlı bir dernek olan Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği üzerinden faaliyet yapılabilir. Yabancı basın temsilciliği kaydı olmadan  “irtibat ofisi” gibi çalışabilir. Haber toplar, röportaj yapar, siteyi günceller, ama Türkiye’de resmi bir tüzel kişiliği olmaz. Giderleri Ukrayna’dan gelen fonla veya satın alan şahıs üzerinden karşılanır.

Şirket kurmak pahalı ve kurulduğunda MASAK, Vergi daireleri ve SGK devreye girer. Türkiye- Rusya ilişkilerini etkileme ihtimali üzerine Türkiye’nin siyasi hassasiyetleri olabilir.

Oysa yurt dışından dijital yayın yapmak tamamen yasal.  Haber toplanır, röportaj yapılır, fotoğraflanır, Ukrayna’daki merkeze gönderilir. Oradan “qha.com.us” sitesine yüklenir ve dünyaya yayınlanır. Bu uygulama birçok kuruluşun uyguladığı yasal bir yöntem. Birtakım gerekçelerle siteye erişim engeli getirilebilir. Fakat şimdiye kadar böyle bir karar verilmedi.

QHA Yönelik Eleştiriler

Kırım Tatar camiası içinden ve Türkiye’deki siyasi çevrelerden ciddi eleştiriler var. Kırım Tatar camiası, Meclis eski ve yeni başkanları Mustafa Cemilev/ Cemiloğlu ve Refat Çubarov çizgisi paralelinde yayın yaptığı ve muhalif Kırım Tatarlarını yeterince duyurmadığı suçlamasıyla çok sert muhalefet gösteriyorlar.

Türkiye’deki bazı derneklerden ve Ukrayna devletinden destek almalarına rağmen ajansın detaylı bütçe açıklamadığı gerekçesiyle finansman şeffaflığının olmadığı eleştirisi yapılıyor. Bu durumun dış fonla yönlendirildiği ve yanlı yayın politikasına yol açtığı suçlamasını “para alan emir alır” özdeyişiyle güçlendiriyor.

Ajansın yayınlarının Ukrayna’nın Kırım politikasıyla birebir örtüştüğü, bağımsız bir medya organı gibi değil de siyasi sözcü gibi yayın yaptığı dile getiriliyor. Ajansın Ankara ofisinde görevli Aydın TAŞ’ın çalışma odasında ölü bulunması sonrasında, ajans yönetiminin ofis güvenliği ve personel hakları konusunda ihmali olduğu düşünülerek şiddetle eleştiriliyor.

Ankara’daki Türkiye Temsilcisi Aydın TAŞ’ın Şüpheli Ölümü

Ajansın 2015 yılında faaliyete geçen Ankara ofisi Müdürü Aydın Taş’ın ölümü ajansın 9.08.2021 tarihli sitesinde “Türkçe Yayın Yönetmeni Aydın Taş hayatını kaybetti şeklinde duyuruldu. Ölüm nedenine yer verilmedi. Ancak İyi parti kurucularından Vedat Yenerer ile İsmet Yüksel sosyal medyada “sicimle boğulmuş bulundu, cinayet olabilir.” iddiasını paylaştılar.

CPJ (Dünyada gazetecilere yapılan baskı, tutuklama, cinayet olaylarını belgeleyen uluslararası kuruluş) “şüpheli ölüm” diyerek araştırma istedi. Adli soruşturma yapıldı ancak takipsizlik kararı verildi. Karara itiraz edilse de dosyada cinayet şüphesi bulunmadığı için dava açılmadı.

Sevgiyle ve Saygıyla

Sevginaz Hamevioğlu