KÜRESEL KAPİTALİST SİSTEMİN KRİZİ VE İLERİCİ MİLLİYETÇİ ULUSALCI DALGANIN YÜKSELİŞİ: AVRUPA, TÜRKİYE VE BREZİLYA ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ

Küresel Kapitalist Sistemin Krizi ve İlerici Milliyetçi Ulusalcı Dalganın Yükselişi Avrupa Türkiye ve Brezilya Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz

Sefa Yürükel

Bu makale Avrupa Türkiye ve Brezilyada yükselen milliyetçi ve ulusalcı siyasi dalganın tezahürlerini neoliberal küreselleşmenin derinleşen meşruiyet kriziyle birlikte karşılaştırmalı olarak incelemektedir Makalenin teorik çerçevesi milliyetçiliği yalnızca sağ popülist bir tepki olarak değil aynı zamanda küreselleşmenin ürettiği eşitsizliklere karşı bir egemenlik talebi ve statü kaybına karşı bir siyasi yanıt olarak kavramsallaştırmaktadır Gözlem düzeyinde makale Almanyada Saksonya Anhalt eyalet seçimlerinde yüzde 43,8e ulaşan AfDnin tarihi zaferinden Fransada Ulusal Birliğin 2027 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde favori konumuna yükselmesine İtalyada Meloninin göç politikasını AB düzeyinde şekillendirmesine Belçikada Vlaams Belangın bölgesel gücüne Portekizde Cheganın cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ikinci tura kalmasına İsveç Demokratlarının hükümet ortağı olmasına ve İskoçya ile Gallerde ilerici milliyetçiliğin seçim başarısına uzanan çok merkezli bir tablo sunmaktadır Türkiyede iktidar milliyetçiliği ile laik cumhuriyetçi ulusalcılık arasındaki gerilim Ekim 2026 büyükşehir baro seçim sonuçları ve bu seçimlerin hükümetin yeni anayasa girişimine karşı konumlanışı üzerinden analiz edilmekte Brezilyada ise Bolsonarizmin ilerici ulusal bir çerçevede okunup okunamayacağı hareketin sınıf tabanı ekonomi politikası ve yabancı müdahaleye karşı tutumu üzerinden eleştirel olarak tartışılmaktadır Makale milliyetçi ulusalcı dalganın sistemik bir çöküş değil kapitalizmin yeniden ölçeklendirilmesi sürecinde hem sağ hem sol kanallardan beslenen bir yeniden yapılanma eğilimi olduğunu ancak ilerici bir milliyetçilik olasılığının gözlemsel olarak sınırlı ve kırılgan olduğunu savunmaktadır

Küreselleşmiş vahşi kapitalist emperyalist sistem çatlıyor önermesi retorik düzeyinde kaldığında kolayca reddedilebilir Ancak bu önermenin altında yatan somut gerçeklik karşılaştırmalı siyaset biliminin son on yıldaki en önemli araştırma gündemlerinden birini oluşturmaktadır küreselleşmenin ürettiği eşitsizliklerin liberal demokrasilerin siyasi dengelerini nasıl dönüştürdüğü ve bu dönüşümün en görünür göstergesi milliyetçi partilerin seçim performanslarındaki istikrarlı artıştır Avrupada 2015 mülteci krizinin ardından ivme kazanan bu eğilim 2020lerin ortasına gelindiğinde artık marjinal olarak nitelendirilemeyecek bir noktaya ulaşmıştır Almanyada AfD Saksonya Anhalt eyalet seçimlerinde yüzde 43,8 oy alarak 2021deki yüzde 20,8lik oyunu ikiye katlamış ve bir partinin eyalet düzeyinde ulaşabileceği en yüksek orana ulaşmıştır Fransada Marine Le Pen 2027 cumhurbaşkanlığı seçimleri için favori konumundadır Ekim 2026 şiddet olaylarının ardından yapılan anketlerde ilk turda yüzde 34 ile 38 arasında oy alması öngörülmekte ve tüm ikinci tur senaryolarında kazanan olarak görünmektedir İtalyada Giorgia Meloni hükümeti 1412 günü aşarak İtalya Cumhuriyeti tarihinin en uzun süre görev yapan hükümeti olmuş ve göç politikasını AB düzeyinde şekillendirebilecek kadar etkili bir konuma ulaşmıştır

Ancak milliyetçi dalga tek boyutlu değildir İskoçya ve Gallerde ilerici kapsayıcı ve sol milliyetçi bir milliyetçilik sandıktan zaferle çıkmıştır Gallerde Plaid Cymru ilk kez Seneddde en büyük parti olurken İskoçyada SNP bir dönem daha hükümet kurmuştur Her iki parti de kendi bölgelerinde Reform UKnin yükselişini durdurmuştur Bu durum milliyetçiliğin yalnızca dışlayıcı sağ bir kanaldan değil aynı zamanda eşitlikçi ve katılımcı bir kanaldan da harekete geçirilebileceğini göstermektedir

Bu makale milliyetçi ulusalcı dalganın yapısal nedenlerini ve farklı siyasi biçimlerini bu gelişmeleri ortak bir kavramsal çerçeve içinde ele alarak karşılaştırmalı olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır Makalenin ana tezi bu dalganın sistemik bir çöküş değil kapitalizmin yeniden ölçeklendirilmesi sürecinde hem sağ hem sol kanallardan beslenen bir yeniden yapılanma eğilimi olduğu ancak ilerici bir milliyetçilik olasılığının gözlemsel olarak sınırlı ve kırılgan olduğudur

Kavramsal Çerçeve Küreselleşme Krizi Statü Kaybı ve Milliyetçiliğin İki Yüzü

Küreselleşmenin Yapısal Gerilimleri ve Kaybedenler Sorunu

Milliyetçi dalganın yükselişini anlamak için öncelikle küreselleşmenin yarattığı yapısal gerilimleri kavramak gerekmektedir Stanig ve Colantonenin çalışması 1988 ile 2007 arasında Çinden gelen ithalattaki artışın Batı Avrupa bölgelerindeki seçim sonuçları üzerindeki etkisini incelemiş ve ithal şokuna daha fazla maruz kalan bölgelerde milliyetçi izolasyonist ve radikal sağ partilere verilen oyların önemli ölçüde arttığını göstermiştir Bu bulgu küreselleşmenin kaybedenler ürettiğini ve bu kaybedenlerin siyasi tepkisinin milliyetçi kanallar aracılığıyla harekete geçirildiğini gözlemsel olarak ortaya koymaktadır

Ancak sonraki araştırmalar bu nedensellik zincirinin göründüğü kadar basit olmadığını göstermiştir Cambridge University Press tarafından yayımlanan bir çalışma ekonomik dönüşümlerin siyasi sonuçlarını incelerken statü kaybı kavramını vurgulamaktadır Buna göre radikal sağa yönelen seçmenler yalnızca mutlak maddi kayıp yaşayanlar değildir göreli yoksunluk teorisi çerçevesinde toplumun geri kalanı görece iyileşirken kendini geride kalmış hisseden geniş kesimler de bu yönelimi beslemektedir Bu bulgu milliyetçi dalganın yalnızca ekonomik kaybedenlerle sınırlı olmadığını statü kaygısı yaşayan orta sınıfları da kapsadığını göstermesi bakımından kritiktir

Milliyetçiliğin İki Yüzü Dışlayıcı Sağ ve İlerici Sol

Karşılaştırmalı literatür milliyetçiliğin tek bir siyasi mantığa indirgenemeyeceğini göstermektedir Bir yanda etno dışlayıcı otoriter ve nativist bir milliyetçilik anlayışı diğer yanda sivil kapsayıcı eşitlikçi ve ilerici bir milliyetçilik geleneği de mevcuttur Bu ikinci gelenek özellikle Otto Bauer tarafından Avusturya Marksizmi içinde geliştirilen milliyetler sorunu yaklaşımına kadar izlenebilir Bauer için ulusal aidiyet sosyalizm mücadelesinin önünde bir engel değil aksine bu mücadelenin yürütüldüğü bir mücadele alanıdır Yirmi birinci yüzyılda Podemos İspanya ve La France Insoumise Fransa gibi sol popülist hareketler bu stratejik yaklaşımı yeniden canlandırmış ve ulusal aidiyeti kapsayıcı ve dayanışmacı bir çerçevede yeniden tanımlamaya çalışmıştır

Ancak ilerici milliyetçilik kavramına yönelik ciddi itirazlar da mevcuttur Cambridge University Press tarafından yayımlanan ve Katalonya ile İskoçya vakalarını inceleyen bir çalışma ilerici milliyetçilik tezinin çağdaş milliyetçiliklerin özellikle de Avrupa içinden çıkanların şu anda yapabileceklerine ilişkin aşırı anakronik ve çarpıtılmış bir okuma olduğunu savunmaktadır Bu eleştiri milliyetçiliğin doğası gereği ırksal ve dışlayıcı dinamikler içerdiğini ve ilerici bir versiyonun ya geçici ya da yanıltıcı olduğunu ima etmektedir Bu makale her iki pozisyonu da dikkate alarak ilerici milliyetçiliğin gözlemlenebilir bir olgu olduğunu ancak genellenebilirliğinin sınırlı olduğunu kabul etmektedir

Türkiye Özgül Kavramsallaştırma Laik Cumhuriyetçi Ulusalcılık

Türkiye özelinde milliyetçi ulusalcı dalga Batı Avrupadaki sağ popülist milliyetçilikten farklı bir kavramsal çerçeve gerektirmektedir AKP iktidarının Neo Osmanlıcı söylemi milliyetçiliği İslamcı popülist bir çerçevede yeniden inşa ederken muhalif ulusalcılık daha çok laik cumhuriyetçi bir damar içinde şekillenmektedir Bu damar üniter devlet ilk dört maddenin değiştirilemezliği ve laik cumhuriyet gibi kavramları merkezine yerleştirerek hükümetin neo Osmanlıcı yönelimine karşı alternatif bir ulusal kimlik tahayyülü sunmaktadır Bu ayrım makalenin Türkiye bölümünde baro seçimleri üzerinden somutlaştırılacaktır

Avrupa Sağ Milliyetçiliğin Kurumsallaşması ve İlerici Alternatifin Sınırları

Almanya AfDnin Eyalet Düzeyinde Tarihi Zaferi

Almanyada AfDnin Saksonya Anhalt eyalet seçimlerinde yüzde 43,8 oy oranına ulaşması partinin yalnızca federal düzeyde değil eyalet düzeyinde de iktidar kapasitesine sahip olduğunu göstermiştir Bu sonuç 2021deki yüzde 20,8lik oyunun iki katından fazlasına karşılık gelmekte ve son on yılda Almanyada bir eyalet seçiminde elde edilen en yüksek oy oranına işaret etmektedir AfD 83 sandalyeli eyalet parlamentosunda 39 sandalye kazanmış ancak mutlak çoğunluk için gereken 42 sandalyeye ulaşamamıştır ancak CDUnun yüzde 37,1den yüzde 17,2ye gerilemesi Almanyanın en büyük partisinin eyalet düzeyinde yaşadığı tarihi çöküşü ortaya koymaktadır Seçim sonuçları AfDnin yalnızca protesto oylarını değil normalde sandığa gitmeyen geniş kesimleri de harekete geçirdiğini göstermektedir Bu durum göç karşıtı ve ulusal egemenlik söyleminin Almanya gibi güçlü federal yapıya sahip bir ülkede bile merkez siyaseti dönüştürme kapasitesini ortaya koymaktadır

Fransa Ulusal Birliğin Seçim Kampanyası ve Güvenlik Kartı

Fransada Ulusal Birlik RNnin yükselişi yalnızca ekonomik kaybedenlerin değil statü kaygısı yaşayan orta üst sınıfların da desteğini kazanmıştır Ekim 2026da Fransada patlak veren şiddet olayları Le Penin kampanyasına beklenmedik bir ivme kazandırmıştır Olayların ardından yaptığı açıklamada Le Pen Fransanın gücünü büyüklüğünü ve etkisini yeniden tesis edeceğini belirterek göç karşıtı ve ulusal egemenlik vurgusu yapmıştır Ifop anketlerine göre Le Pen ilk turda yüzde 34 ile 38 arasında oy almakta ve tüm ikinci tur senaryolarında kazanmaktadır RNnin Senato sandalye sayısını 3ten 14e çıkarması da partinin kurumsal düzeyde ne kadar yerleşik hale geldiğini göstermektedir Gazeteci ve cumhurbaşkanı adayı Natacha Polony RNnin yükselişini demokrasimizin kademeli olarak yok edilmesinin bir semptomu olarak nitelendirmiş ve bunu işçi sınıfını ve orta sınıfları yok eden toplumu atomize eden kamu hizmetlerini zayıflatan ve bölgeleri ıssızlaştıran bir ekonomik sistemin sonucu olarak açıklamıştır

İtalya Meloninin Rekor İktidarı ve Sağındaki Rekabet

İtalyada Giorgia Meloni 2022de iktidara geldiğinde Avrupanın merkezini sarsmış ancak görev süresi boyunca göç politikasında sert söylemini korurken AB kurumlarıyla yapıcı bir ilişki geliştirmiştir Meloni 1412 günü aşarak İtalya Cumhuriyeti tarihinin en uzun süre görev yapan başbakanı olmuş ve Silvio Berlusconinin 2001 2005 dönemindeki rekorunu geride bırakmıştır Meloninin Arnavutluk ile yaptığı göç işleme anlaşması AB göç politikasının dışsallaştırılmasına örnek oluşturmuş Meloni ve Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen ortak açıklamalarında kontrolsüz göçü kabul etmediklerini belirterek üçüncü ülkelerde geri dönüş merkezleri kurulması çağrısında bulunmuşlardır Ancak bu ana akımlaşma stratejisi Meloniyi kendi sağında daha radikal bir rakiple karşı karşıya bırakmıştır eski general Roberto Vannacci liderliğindeki Ulusal Gelecek partisi son anketlerde Matteo Salvininin Ligine yüzde 5,1 karşı yüzde 7,1 destekle geçmiştir Bu durum milliyetçi damarın tek bir partide kristalleşmediğini aksine sürekli daha sağa doğru genişleyen rekabetçi bir alan yarattığını göstermektedir

Belçika Portekiz İsveç ve Diğerleri Küçük Ülkelerde Büyük Dalgalar

Avrupanın çok merkezli milliyetçi dalgası büyük ülkelerle sınırlı değildir Belçikada Vlaams Belang Flamanca konuşulan bölgede yüzde 27,8e ulaşarak 2024 seçimlerinden bu yana en yüksek desteğine ulaşmıştır Portekizde André Venturanın Chega partisi 2026 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yüzde 33,18 oyla ikinci tura kalmış ancak sosyalist aday António José Seguraya kaybetmiştir yine de Cheganın parlamentoda ikinci büyük güç olarak konumu ve göç politikalarının sertleşmesindeki etkisi Portekizin de Avrupadaki aşırı sağ dalgaya bağışık olmadığını göstermiştir İsveçte İsveç Demokratları 2023ten bu yana hükümet koalisyonunun bir parçası olarak ülkenin ikinci büyük siyasi gücü konumundadır Finlandiyada Gerçek Finler partisi de 2023ten bu yana koalisyon hükümetinde yer almaktadır Çek Cumhuriyetinde ANO Slovakyada Robert Ficonun yönelimi ve Slovenyada Janez Janšanın SDSi milliyetçi ulusalcı dalganın Orta Avrupadaki farklı tezahürlerini temsil etmektedir Yunanistanda aşırı sağ hapisten çıkan eski Altın Şafak sözcüsü Ilias Kasidiaris aracılığıyla yeniden harekete geçmeye çalışmaktadır

Avrupadaki bu çok merkezli tablo milliyetçi dalganın tek bir ülke veya tek bir partinin ötesinde kıtanın siyasi mimarisini dönüştüren yapısal bir olgu olduğunu göstermektedir Financial Timesın analizine göre liberalizmin ve küreselleşmenin başarısızlığına ilişkin ortak bir eleştiri bu partilerin ortak paydasını oluştururken somut politika düzeyinde her alanda kendi vatandaşlarına öncelik verilmesi öne çıkmaktadır

İskoçya ve Galler İlerici Milliyetçiliğin Gözlemsel Testi

Avrupanın ilerici milliyetçilik deneyimi milliyetçiliğin tek boyutlu olmadığını kanıtlamaktadır İskoçya ve Gallerde SNP ve Plaid Cymru hem bağımsızlık taleplerini hem de kapsayıcı göçmen dostu politikaları birlikte savunarak seçimleri kazanmıştır Gallerde Plaid Cymru ilk kez Seneddde en büyük parti olurken Reform UK ikinci sırada yer almış İskoçyada SNP bir dönem daha hükümet kurarken Reform UK İskoç İşçi Partisiyle aynı sayıda sandalye kazanarak dikkat çekici bir atılım yapmıştır Galler Birinci Bakanı Rhun ap Iorwerth seçim zaferinin ardından göçün bizi zenginleştirebileceğini ve zenginleştirdiğini belirterek ulusumuzu sevenler arasında burada doğanlar kadar dün buraya taşınanlar da vardır demiştir İskoçya Birinci Bakanı John Swinney İskoçyanın göçmenlere ihtiyacı olduğunu ve kapsayıcılığın önemine her lifiyle inandığını ifade etmiştir Bu söylem milliyetçiliğin sivil kapsayıcı bir versiyonunun seçimsel olarak uygulanabilir olduğunu göstermektedir Ancak Cambridge University Press çalışmasının işaret ettiği gibi bu modelin ne ölçüde genellenebileceği ve ilerici milliyetçilik kavramının analitik olarak ne kadar sağlam olduğu tartışmalıdır

Türkiye İktidarın Sözde Milliyetçiliği Laik Ulusalcılık ve Baroların Siyasileşmesi

İki Milliyetçilik Arasındaki Gerilim ve Yeni Anayasa Tartışması

Türkiyede milliyetçi ulusalcı dalga Batı Avrupadakinden farklı bir siyasi konfigürasyon içinde şekillenmektedir İktidardaki Cumhur İttifakı AKP MHP milliyetçiliği Neo Osmanlıcı ve İslamcı popülist bir çerçevede yeniden inşa ederken muhalif ulusalcı damar laik cumhuriyetçi bir söylem üzerinden alternatif bir ulusal kimlik tahayyülü sunmaktadır Bu gerilim yalnızca parti siyaseti düzeyinde değil sivil toplum kurumlarında da somutlaşmaktadır Türkiyedeki barolar siyasi olarak yalnızca meslek örgütleri değil aynı zamanda laik cumhuriyetçi kimliğin kurumsal taşıyıcıları olarak işlev görmektedir

Bu işlev 2026da yeni anayasa tartışmalarının yeniden gündeme gelmesiyle daha da belirgin hale gelmiştir Hükümetin sivil anayasa ve özgürlükçü anayasa söylemiyle meşrulaştırmaya çalıştığı anayasa değişikliği süreci ulusalcı laik çevreler tarafından emperyalizmin talebi olarak okunmaktadır Ekim 2026da İstanbul Barosu başkanlığına yeni seçilen Ümit Kocasakal bu okumanın en açık formülasyonunu dile getirmiştir Anayasada yer alan temel hak ve özgürlüklerin kullanımının sanki bir lütufmuş gibi sunulduğu ve barışçıl eylemlerde hakkını arayanların vahşice dövüldüğü bir ortamda sözde Özgürlükçü Anayasa aldatmacasıyla Yeni Anayasa girişimini meşrulaştırmaya çalışmak insan aklıyla alay etmektir Kocasakalın söylemi yeni anayasa girişimini yalnızca hukuki bir reform olarak değil aynı zamanda cumhuriyetin kuruluş felsefesine bir saldırı olarak çerçevelemektedir

Ekim 2026 Baro Seçimleri Gözlemsel Bulgular

İstanbul Barosunda Cumhuriyetçi Güç Birliğinin adayı Ümit Kocasakal resmi olmayan sonuçlara göre yüzde 34 oyla başkan seçilmiş mevcut başkan İbrahim Özden Kaboğlu yüzde 23,5te kalmıştır Kocasakal daha önce 2010 ile 2016 arasında üç dönem baro başkanlığı yapmış ve on yıl aradan sonra göreve dönmüştür Kocasakalın seçim sloganları arasında tek millet tek devlet tek vatan tek bayrak vurgusu ve laik cumhuriyet ilkelerine bağlılık öne çıkmıştır Seçim sonrası açıklamasında Bundan böyle İstanbul Barosu üniter yapının ve değiştirilemez ilk dört maddenin bekçisi ve sözcüsü Cumhuriyetin koruyucusu olmaya devam edecektir demiştir Bu sonuç İstanbul Barosunda sert cumhuriyetçi laikçi çizginin daha ılımlı reformist çizgiye karşı zaferi olarak yorumlanmaktadır

İzmir Barosunda Cumhuriyetçi Avukatların adayı Serhat Sökmen rakibi Emre Öktemi yalnızca 101 oyla geçerek başkan seçilmiştir Bu sonuç Cumhuriyetçi Avukatlar grubunun sekiz yıllık muhalefetin ardından baro yönetimini devraldığı anlamına gelmektedir İzmir Türkiyenin laik ve cumhuriyetçi geleneğinin en güçlü olduğu şehirlerden biri olarak bilinmektedir ancak buradaki sonuç sol ulusalcı çizginin de kendi içinde rekabet halinde olduğunu göstermektedir

Bursa Barosunda Yeşil Liste adayı Yener Poroy 1639 oyla kazanırken Özgür ve Bağımsız Avukatlar Grubu adayı Aslı Evke Yetkin 1471 oy ve Güçlü Meslektaş Güçlü Baro adayı Sibel Özbudak 1262 oy almıştır Bursadaki sonuç geleneksel sol sağ ayrımının ötesinde mesleki konuların önceliklendirildiği bir eğilimi yansıtmaktadır

Baro Seçimlerinin Teorik Anlamı Emperyalizm Söylemi ve İlerici Ulusalcılığın Yeniden İnşası

Bu üç baro seçiminin ortak özelliği kazanan adayların kampanyalarında ulusal egemenlik laik cumhuriyet ve üniter devlet gibi kavramları yoğun biçimde kullanmış olmalarıdır Ancak 2026 seçimlerini önceki dönemlerden ayıran temel fark bu kavramların doğrudan yeni anayasa tartışmalarıyla ilişkilendirilmesidir

Kocasakalın söyleminde yeni anayasa girişimi açıkça emperyalizmin talebi olarak çerçevelenmektedir Bu çerçeveleme yeni bir icat değildir Kocasakal 2011de İstanbul Barosu başkanıyken Hazırlanacak yeni anayasa cumhuriyet döneminin tasfiyesine yöneliktir 1923ün kuruluş felsefesini ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır ve bölünme anayasası olacağı için bu süreci desteklemiyoruz demiştir Ancak 2026 konjonktüründe bu söylem yeni bir işlev kazanmıştır baro seçimlerini hükümetin anayasa projesine karşı bir direniş alanı olarak konumlandırmak

Bu konumlandırmanın teorik önemi Türkiyede ulusalcılığın ilerici bir nitelik kazanma potansiyelini göstermesidir Barolar üzerinden akan bu ulusalcı muhalif damar yalnızca sağ popülist bir refleks olarak değil aynı zamanda emperyal müdahaleye ve otoriter anayasal yeniden yapılandırmaya karşı bir egemenlik talebi olarak okunabilir Cumhuriyette Ahmet Saltıkın sözleriyle anayasal düzeni ve üniter devleti ortadan kaldırmaya yönelik her türlü gayri meşru iktidar girişimine karşı tüm meşru direniş hakları sonuna kadar kullanılmalıdır Bu söylem baroları yalnızca meslek örgütleri değil aynı zamanda anayasal direnişin kurumsal merkezleri olarak konumlandırmaktadır

Ancak bu ilerici ulusalcılık okumasının sınırları da açıkça belirtilmelidir Kocasakalın söylemi Cumhuriyete karşı bir ayaklanma var Anayasa yapma yetkisi anayasada kimseye verilmemiştir gibi ifadelerle demokratik siyasetin meşru bir aracı olan anayasa değişikliğini bile darbe girişimi olarak nitelendirecek kadar sertleşebilmektedir Bu aşırılık ulusalcılığın ilerici niteliğini zayıflatmakta ve onu statükonun savunmasına yaklaştırmaktadır

Yine de baro seçimlerinin gösterdiği şey Türkiyede milliyetçiliğin tek bir siyasi kanala ait olmadığıdır Hükümetin Neo Osmanlıcı milliyetçiliğine karşı barolar üzerinden yükselen laik cumhuriyetçi ulusalcılık küresel kapitalizmin eşitsizliklerine ve emperyal müdahaleye karşı bir egemenlik söylemi geliştirmektedir Bu söylemin ne ölçüde ilerici sayılabileceği önümüzdeki dönemde demokratik taleplerle ne kadar eklemleneceğine bağlı olacaktır

Brezilya Bolsonarizmin İlerici Ulusal Okuması ve Sınırları

Bolsonarizmi İlerici Ulusal Çerçevede Okumak Kavramsal Bir Gerilim

Bir çok araştırmacı tarafından Bolsonarizm ağırlıklı olarak otoriter milliyetçi bir hareket olarak ele alınmıştır. Ancak Brezilya vakasını ilerici milliyetçilik çerçevesine yerleştirme girişimi ciddi bir kavramsal gerilim yaratmaktadır Bu gerilimi açıkça tartışmak makalenin teorik tutarlılığı için elzemdir

Bolsonarizmi ilerici olarak tanımlamak ancak belirli bir kavramsal genişleme yoluyla mümkündür eğer ilerici milliyetçilik ile küresel kapitalizmin eşitsizliklerine karşı ulusal egemenliği ve yerli halkın refahını önceleyen bir söylem kastediliyorsa Bolsonarizmin bazı unsurları bu çerçeveye kısmen uymaktadır Nitekim Bolsonaro 2018de iktidara gelirken kendisini sistem karşıtı bir yabancı olarak konumlandırmış ve İşçi Partisinin PT on beş yıllık iktidarına ve yolsuzluk skandallarına duyulan yorgunluğu harekete geçirmiştir Bu açıdan Bolsonarizm küreselleşmenin kaybedenlerinin birikmiş öfkesinin sağ popülist bir kanaldan ifadesi olarak okunabilir

Ancak bu okuma iki temel sorunla karşılaşmaktadır Birincisi Bolsonarizmin ekonomi programı ulusal kalkınmacılık nacional desenvolvimentismo geleneğinden keskin bir kopuşu temsil etmektedir Bolsonaro Paulo Guedes gibi Chicago Okulundan bir liberteryen ekonomisti ekonomi yönetiminin başına getirerek Brezilya devletinin stratejik sektörlerdeki rolünü küçültmeyi amaçlamıştır Petrobras rafinerilerinin satışı BR Distribuidoranın özelleştirilmesi ve fiyatlandırmada uluslararası eşitlik ilkesinin sürdürülmesi ulusal egemenlik söylemiyle taban tabana zıt bir ekonomi politikasına işaret etmektedir İkincisi Bolsonarizmin ilerici niteliği kültürel kimlik siyaseti düzeyinde tamamen çürütülmektedir hareket LGBTQ+ haklarına kadın haklarına ve azınlık siyasetine radikal muhalefet üzerine inşa edilmiştir

Dolayısıyla Bolsonarizmi ilerici ulusal olarak tanımlamak ancak son derece sınırlı ve koşullu bir çerçevede mümkündür hareketin emperyalizm karşıtı retoriği ile pratikte ABD yanlısı politikaları arasındaki çelişki bu karakterizasyonu daha da sorunlu hale getirmektedir

Vatanseverlik Retoriği ile Tabiyet Pratiği Arasındaki Uçurum

Bolsonarizmin ulusalcılık iddiası 2025 2026 döneminde çarpıcı biçimde açığa çıkmıştır Trump yönetiminin Brezilyaya yüzde 50 tarife uygulaması ve Brezilya yargısına açık baskı yapması karşısında beklenen tepki egemen bir devletin toprak bütünlüğüne ve yargı bağımsızlığına yönelik bir saldırıya karşı durmaktı Ancak Bolsonaro ailesinin tepkisi tam tersi yönde olmuştur

Eduardo Bolsonaro ABDnin uyguladığı tarifeleri acı bir ilaç olarak nitelendirmiş ve babasının yargı sürecine karşı gerekli bir müdahale olarak meşrulaştırmıştır Flávio Bolsonaro ABD Savaş Bakanına Brezilyanın Guanabara Körfezinde uyuşturucuyla mücadelede birkaç aylık yardım isteyip istemeyeceğini sormuştur Bu tür açıklamalar ulusal egemenlik söyleminin boş bir retorikten ibaret olduğunu ve pratikte Brezilyanın ulusal çıkarlarının ailevi siyasi hedeflere feda edildiğini göstermektedir

Bu çelişki Bolsonarizmin neden ilerici ulusal olarak okunamayacağını açıkça ortaya koymaktadır İlerici milliyetçilik en temel düzeyde yabancı müdahaleye karşı ulusal egemenliği savunmayı gerektirir Bolsonarizm tam tersini yapmış yabancı baskıyı iç siyasi mücadelesinde bir araç olarak kullanmıştır The Conversationda yayımlanan bir analiz bu durumu Latin Amerika aşırı sağının ayırt edici özelliği olarak tanımlamaktadır bölgedeki aşırı sağ retorik düzeyinde milliyetçi görünmekte ancak pratikte Trumpın gündemine tabi olmaktadır

Sınıf Tabanı ve Halkın İnşası İlerici Ulusalcılık Olasılığı Var mı

Bolsonarizmin sınıf tabanı ilerici ulusalcılık iddiasını daha da sorunlu hale getirmektedir Hareketin destekçileri arasında tarımsal burjuvazi finans sektörü ve geleneksel orta sınıfın yanı sıra neoliberizmin kaybedenleri olarak nitelendirilebilecek geniş bir işçi sınıfı ve alt orta sınıf kesimi de bulunmaktadır Ancak bu ikinci grubun mobilizasyonu sınıf temelli siyaset yerine kültürel kimlik temelli bir biz onlar antagonizması üzerinden gerçekleşmiştir

Revista Fórumda yayımlanan bir analiz Bolsonarizmin farklı toplumsal kesimleri anti petizm PT karşıtlığı üzerinden bir araya getirdiğini ancak bu birliğin negatif bir kimlik üzerine kurulu olduğunu belirtmektedir komünist tehdit söylemi farklı sınıf konumlarındaki seçmenleri ortak bir iç düşman etrafında harekete geçirmekte ancak bu mobilizasyon ilerici bir toplumsal projeye değil mevcut eşitsizliklerin yeniden üretimine hizmet etmektedir Bolsonarizmin ulusal kimlik tahayyülü Zygmunt Bauman ve Silvio Luiz de Almeidanın analizleri ışığında neoliberal düzenin ideolojik çelişkilerini içselleştirirken aynı zamanda tarihsel toplumsal eşitsizlik ilişkilerini pekiştirmektedir

Bolsonarizmin Kurumsal Yeniden Üretimi ve Aile Metaforu

Bolsonarizmin 2026daki geri dönüşü hareketin kurumsal yeniden üretim kapasitesini göstermesi bakımından önemlidir Jair Bolsonaronun hapiste olmasına rağmen ailesinin dört üyesi Kongreye girmiş ve Flávio Bolsonaro ilk turda yüzde 47,03 oyla Lulayı geçmiştir Bu sonuç hareketin kişisel karizmatik liderlikten ailesel kurumsal bir yapıya dönüştüğünü göstermektedir

Ancak bu dönüşüm ilerici bir nitelik kazanmamıştır Flávio Bolsonaronun kampanyası onu babasının ılımlı bir versiyonu olarak konumlandırmış suçla mücadelede sertlik vergi indirimleri ve özelleştirme vaatleriyle öne çıkmıştır Yargıya yönelik tehditler babası için af vaadi ve Yüksek Mahkeme yargıçlarının görevden alınması gibi somut hedefler hareketin otoriter yönelimini pekiştirmektedir Bu tablo Bolsonarizmin ilerici ulusal bir çizgiye evrileceği yönündeki beklentileri tamamen boşa çıkarmaktadır

Karşılaştırmalı Perspektif Bolsonarizm ile İlerici Milliyetçilik Arasındaki Ontolojik Fark

Bolsonarizm ile İskoç Galler vakalarındaki ilerici milliyetçilik arasındaki fark yalnızca politika tercihleri düzeyinde değil ontolojik düzeydedir İlerici milliyetçilik ulusal aidiyeti kapsayıcı ve eşitlikçi bir çerçevede yeniden tanımlamaya çalışırken Bolsonarizm ulusal kimliği dışlayıcı ve hiyerarşik bir biz onlar antagonizması üzerine inşa etmektedir Galler Birinci Bakanının ulusumuzu sevenler arasında burada doğanlar kadar dün buraya taşınanlar da vardır ifadesi ile Bolsonarizmin komünist tehdit ve iç düşman söylemi arasındaki uçurum iki milliyetçilik anlayışının ne kadar farklı ontolojik temellere dayandığını göstermektedir

Bu nedenle Brezilya vakasını ilerici ulusal bir çerçevede okumak kavramsal olarak savunulamaz Bolsonarizm küreselleşme krizinin ürettiği öfkeyi harekete geçirme bakımından diğer milliyetçi hareketlerle aynı yapısal kaynaklardan beslenmekte ancak bu öfkeyi ilerici bir toplumsal projeye yönlendirmek yerine otoriter milliyetçi bir yeniden yapılandırmaya yöneltmektedir Bu bulgu makalenin ana tezini daha da güçlendirmektedir milliyetçi dalga kapitalizmin yeniden ölçeklendirilmesi sürecinin bir semptomudur ancak bu sürecin ilerici mi yoksa otoriter mi sonuçlanacağı siyasi mücadelelerin seyrine bağlıdır Brezilya vakası otoriter sonuç olasılığının ne kadar güçlü olduğunu göstermesi bakımından ibret vericidir

Karşılaştırmalı Değerlendirme Ortak Dinamikler Farklı Tezahürler Belirsiz Sonuçlar

Ortak Yapısal Kaynaklar

Üç coğrafi vakanın karşılaştırmalı analizi milliyetçi ulusalcı dalganın ortak yapısal kaynaklarını ortaya koymaktadır Her üç vakada da küreselleşmenin yarattığı ekonomik eşitsizlikler ve statü kaygıları belirleyici bir rol oynamaktadır Avrupada ithal şokunun yarattığı bölgesel farklılıklar Türkiyede mülteci politikasının yol açtığı demografik kaygılar ve Brezilyada neoliberal sonrası sol deneyimin yarattığı hayal kırıklığı görünüşte farklı olsa da aynı kaynaktan beslenmektedir küresel kapitalist sistemin eşitsizlik üreten yapısı ve bu yapının ürettiği statü kaybı duygusu

Farklı Siyasi Biçimler

Ancak milliyetçi dalganın siyasi biçimi her coğrafyada farklılık göstermektedir Avrupada sağ milliyetçilik büyük ölçüde kurumsal entegrasyon sürecini tamamlamış ve iktidar ortağı olarak merkez sağı dönüştürmüştür Almanyada AfD eyalet düzeyinde tarihi bir zafer kazanmış Fransada RN cumhurbaşkanlığı seçiminde favori hale gelmiş ve İtalyada Meloni iktidarda rekor süreye ulaşmıştır Yine de aynı Avrupada ilerici milliyetçilik İskoçya Galler de seçim başarısı elde etmiş ve sağ popülist dalgaya bir alternatif oluşturmuştur Türkiyede milliyetçilik hem iktidar hem muhalefet tarafından sahiplenilen bir söylem alanı olarak işlev görmekte laik cumhuriyetçi ulusalcılık barolar gibi sivil toplum kurumlarında kurumsal karşılık bulmakta ve yeni anayasa tartışmaları üzerinden emperyalizm söylemiyle eklemlenmektedir Brezilyada hareket yargısal engellemelere ve liderin hapis cezasına rağmen ailesel bir yapı üzerinden kendini yeniden üretmekte ancak ilerici ulusal bir çizgiye evrilmemektedir

Demokratik Sonuçlar ve Belirsizlik

Demokratik sonuçlar açısından tablo endişe vericidir Avrupada aşırı sağın yükselişi AB hukukunun üstünlüğü ilkesine açık tehditler içermektedir AfDnin Saksonya Anhalt zaferi Almanyada bir eyaletin ilk kez aşırı sağ bir parti tarafından yönetilmesi olasılığını yaratmış CDUnun eyalet düzeyinde yüzde 17,2ye gerilemesi merkez sağın eridiğini göstermiştir Fransada RNnin Senato sandalyelerini dörde katlaması partinin ne kadar kurumsallaştığını ortaya koymaktadır Brezilyada Bolsonaro ailesinin Kongrede güçlenmesi Jair Bolsonaronun affı ve onu mahkum eden yargıçlara soruşturma açılması gibi girişimlerin yolunu açabilecektir Türkiyede barolar üzerinden akan ulusalcı muhalif damar hükümetin kayyum politikaları ve yeni anayasa girişimiyle karşı karşıyadır Ancak bu dalganın kaçınılmaz olarak sistem çöküşüne yol açacağı sonucuna varmak aceleci olur Milliyetçi dalga küresel kapitalizmin kendini yeniden ölçeklendirme sürecinin bir semptomu olarak okunmalıdır bu sürecin demokratik mi yoksa otoriter bir yönde mi sonuçlanacağı siyasi mücadelelerin seyrine bağlıdır

Sonuç

Daha akademik ölçülü bir ifadeyle küreselleşmiş vahşi kapitalist emperyalist sistem çatlıyor önermesi şu anlama gelmektedir neoliberal küreselleşme modeli yarattığı eşitsizlikler ve statü kaygıları nedeniyle bir meşruiyet krizine girmiştir Bu kriz hem sağ popülist hem de ilerici ulusalcı kanallardan beslenen bir milliyetçi yeniden yapılanma eğilimini güçlendirmektedir

Avrupada sağ milliyetçiliğin kurumsallaşması AfD RN Meloni Vlaams Belang Chega İsveç Demokratları ile ilerici milliyetçiliğin seçim başarısı SNP Plaid Cymru bir arada var olmaktadır AfDnin Almanyada yüzde 43,8lik eyalet zaferi Le Penin Fransa cumhurbaşkanlığı yarışındaki liderliği Meloninin İtalyadaki rekor iktidarı ve Cheganın Portekizdeki yükselişi milliyetçi dalganın Avrupanın siyasi mimarisini dönüştürdüğünü göstermektedir Türkiyede milliyetçilik iktidar ve muhalefet arasında rekabet eden bir söylem alanı olarak işlev görmekte laik cumhuriyetçi ulusalcılık barolar gibi sivil toplum kurumlarında kurumsal ifade bulmakta ve yeni anayasa girişimine karşı emperyalizm söylemiyle eklemlenerek ilerici ulusalcılık potansiyeli taşımaktadır Brezilyada Bolsonarizm neoliberal sonrası sol deneyimin yarattığı hayal kırıklığı üzerinden ailesel bir yapıyla yeniden güçlenmekte ancak ilerici ulusal bir çizgiye evrilmemektedir

İlerici milliyetçilik örnekleri milliyetçiliğin kaçınılmaz olarak dışlayıcı olmadığını göstermesi bakımından önemlidir ancak bu modelin ne ölçüde genellenebileceği belirsizliğini korumaktadır Milliyetçi dalganın nihai yönü küresel kapitalizmin yeniden ölçeklendirilmesi sürecindeki sınıf mücadelelerinin ve siyasi ittifakların seyrine bağlı olacaktır

Kaynakça

1 SWI swissinfo.ch AfDnin Saksonya Anhalt zaferi Avrupada aşırı sağın yükselişinin yankısı 5 Eylül 2026

2 VRT NWS Tüm oylar sayıldı Aşırı sağcı AfD büyük farkla en büyük parti 5 Eylül 2026

3 Yonhap Haber Ajansı Fransadaki şiddet olaylarında aşırı sağın beklenmedik kazancı 19 Ekim 2026

4 La Opinión de Murcia İtalya ve Danimarka kontrolsüz göçü reddediyor ve geri dönüş merkezleri talep ediyor 9 Ağustos 2026

5 Financial Times 163.com tarafından alıntılanmıştır Seçim dalgası ABnin siyasi haritasını yeniden şekillendirebilir 20 Ekim 2026

6 Tanjug Trump AfDnin Saksonya Anhalt seçim sonuçlarını Truth Socialda paylaştı 6 Eylül 2026

7 Kurier Fransada sağın seçim kampanyası başlıyor Le Pen yükselişte mi 24 Ekim 2026

8 Diario La Libertad İtalya ve Danimarka kontrolsüz göçü reddetme konusunda ısrar ediyor 9 Ağustos 2026

9 Sina Finance Avrupada aşırı sağ gerçekten istikrarlı bir şekilde güçleniyor mu 23 Eylül 2026

10 RTVE.es Alman aşırı sağı Saksonya Anhalt seçimlerinde ezici bir zafer kazandı 5 Eylül 2026

11 SRF Le Pen seçim kampanyasına gülümseyerek ve rüzgarı arkasına alarak başlıyor 25 Ekim 2026

12 Demócrata Giorgia Meloni kimdir ve göç konusunda neyi savunuyor 7 Ağustos 2026

13 Chinaview.cn Dünya İncelemesi Britanyada aşırı sağın yükselişi daha geniş bir Avrupa değişiminin işareti 10 Mayıs 2026

14 Stiri.tvr.ro Almanyada aşırı sağ için tarihi zafer 6 Eylül 2026

15 LRT Fransada aşırı sağ Senatodaki konumunu güçlendirdi 27 Eylül 2026

16 Cambridge University Press Kim geride kaldı Ekonomik statü kaybı ve popülist radikal sağ oy verme Perspectives on Politics 2025

17 Cambridge University Press İki yanıltıcı tez üzerine notlar ilerici milliyetçilik ve popülizm The Clamour of Nationalism 2026

18 Taylor & Francis Online Yapıcı yıkım askerileştirilmiş birikim olarak küresel krizler otoriter popülizm ve Türkiyenin askeri inşaat kompleksi Globalizations 2026

19 Taylor & Francis Online Tarihi yeniden yazmak İletişim Başkanlığı ve Türk tarihinin neo Osmanlıcı ideolojik yeniden çerçevelenmesi Southeast European and Black Sea Studies 2024

20 Nagehan Tokdoğan Yeni Osmanlıcılık Kızgınlık Nostalji Narsisizm Google Books

21 Scuola Normale Superiore Otto Bauer Sol popülizm ve sağ milliyetçilik meydan okuması 2024

22 DergiPark Latin Amerika pembe dalgasının neoliberal sonrası karakteri 2024

23 Anadolu Ajansı Belçika seçim anketinde aşırı sağ ve aşırı sol yükselişte 2026

24 Daily Sabah Yunan aşırı sağ lideri hapisten çıktıktan sonra siyasi dönüş arıyor 2026

25 BBC News Türkçe Ümit Kocasakal İstanbul Barosunun yeni başkanı oldu 24 Ekim 2026

26 CGTN Türk İstanbul Barosu başkanını seçti Kocasakal yeni başkan oldu 24 Ekim 2026

27 Cumhuriyet Ümit Kocasakal Yeni anayasa cumhuriyet döneminin tasfiyesine yönelik 2011

28 Cumhuriyet Ahmet Saltık Anayasal düzene karşı meşru direniş hakkı 2026

29 The Conversation Latin Amerikanın aşırı sağı retorikte milliyetçi pratikte tabi 2026

30 Revista Fórum Anti petizm ve Bolsonarizmin inşası 2026

31 Sözcü Dervişoğlu kayyumlara ve parti operasyonlarına meydan okudu 24 Ekim 2026

32 Gazete Oksijen Ümit Kocasakal resmi olmayan sonuçlara göre İstanbul Barosu seçimini kazandı 25 Ekim 2026

33 Milli Gazete İstanbul Barosu seçim oy dağılımı 2026 25 Ekim 2026

34 Ege Telgraf İzmir Barosunda 101 oyla değişim Yeni başkan Serhat Sökmen 17 Ekim 2026

35 Evrensel Bursa Barosunun yeni başkanı Yener Poroy 18 Ekim 2026

36 Franceinfo Ulusal Birliğin yükselişi demokrasimizin kademeli olarak yok edilmesinin bir semptomu 25 Ekim 2026

37 UnHerd Giorgia Meloni popülist sağı terk etti mi 26 Ağustos 2026

38 Anka Haber Müsavat Dervişoğlu Milletin seçme hakkını hiçe sayan kayyum zihniyetine karşı çıkmak temel ilkelerimizin doğal bir gereğidir 6 Haziran 2026

39 The New York Times Milliyetçilik milliyetçiliği yendiğinde 18 Mayıs 2026

40 China Daily AfDnin zaferi Avrupayı yeniden şekillendirecek bir aşırı sağ dalgasının işareti uzmanlar 14 Eylül 2026

41 RTBF Sırbistanda anti Vučić referandumu niteliğindeki genel seçimler 25 Ekim 2026

42 RTP Cumhurbaşkanlığı seçimi Uluslararası basın ılımlı adayın zaferini vurgularken aşırı sağ tehdidi de unutmuyor 8 Şubat 2026

43 Wikipedia Ülkelere göre sol milliyetçilik 12 Ağustos 2026

Sefa Yürükel
Danimarkalı Türk etnograf ve sosyal antropolog MA
Aarhus Üniversitesi 1997
Bağımsız Araştırmacı
Araştırma Alanları Uluslararası Politika Uluslararası Kamu Hukuku Jeopolitik Sosyoloji Psikoloji Kültürel Çalışmalar Sistemler ve Yapıla