10 KASIM SONRASI: BİR SÜREKLİLİK VE İKİYÜZLÜLÜK MESELESİ

10 Kasım Sonrası: Bir Süreklilik ve İki Yüzlülük Meselesi

Sefa Yürükel

Her yıl 10 Kasım sabahı saat dokuzu beş geçe, Türkiye’nin dört bir yanında hayat bir anlığına durur. Sirenler çalar, insanlar caddeye dökülür, bayraklar yarıya iner . Bu ritüel, resmî söylemde “saygı duruşu” olarak çerçevelenir; ancak asıl anlamı bundan çok daha fazlasıdır. O an, bir ülkenin kurucu iradesi ile o iradenin mirasçısı olduğunu iddia eden iktidarlar arasındaki gerilimin sessiz bir tezahürüdür. Zira 1938’den bu yana geçen seksen yedi yıl, Atatürk ilkelerinin yalnızca emperyalizmin NATO ‘sunun işgaliyle değil, aynı zamanda içeriden gelen aşınma ve ödünlerle de mücadele etmek zorunda kaldığını göstermektedir.

Bu aşınmanın ilk işaretleri, Atatürk’ün ölümünün hemen ardından ortaya çıkmıştır. Kurucu kadronun devrimleri topluma mal etme konusundaki ideolojik zafiyeti, çok partili hayata geçişle birlikte belirginleşmiştir. 1950’de iktidara gelen Demokrat Parti döneminde, Halkevlerinin kapatılması, din derslerinin eğitim programına dahil edilmesi ve İmam Hatip okullarının yeniden açılması gibi adımlar, laiklikten ve Atatürkçülükten uzaklaşma iddialarının somut dayanakları hâline gelmiştir . İlginç olan, DP yönetiminin bu eleştirilere verdiği yanıttır: İnkılapların artık “topluma mal olduğu” ve asıl meselenin ekonomik kalkınma olduğu savunulmuştur . Bu söylem, Atatürkçülüğü bir ideolojik pusula olmaktan çıkarıp pragmatik bir seçim malzemesine dönüştürmenin ilk örneğini teşkil eder.

Ancak asıl kırılma, 2002 sonrası dönemde yaşanmıştır. AKP iktidarı, resmî retoriğinde Atatürk’ü anmaktan hiç vazgeçmemiş; hatta Cumhurbaşkanı Erdoğan, 10 Kasım mesajlarında Atatürk’ü “milli irade aşığı bir şahsiyet” olarak tanımlamış ve “en büyük eserim” dediği Cumhuriyete sahip çıktıklarını beyan etmiştir . Ne var ki bu söylem ile pratik arasındaki makas, her geçen yıl daha da açılmıştır. Laikliğin kamusal alandaki görünürlüğü aşındırılmış; eğitim müfredatından kamu kurumlarındaki kıyafet düzenlemelerine, Ayasofya’nın statüsünden Diyanet’in işlevine kadar geniş bir yelpazede İslami-milli bir sentez, kurucu ilkelerin yerini almıştır . Bu dönüşüm, bir ” inkâr” stratejisiyle değil, bir “yeniden yorumlama” stratejisiyle yürütülmüştür: Atatürk, bağlamından koparılmış bir “kahraman” olarak yüceltilirken, onun laik ve devrimci programı sessizce etkisizleştirilmektedir.

Bu noktada “iki yüzlülük” kavramı, akademik bir tespite dönüşmektedir. Bir yanda 10 Kasım törenlerinde gösterilen saygı duruşu, diğer yanda o törenlerin düzenlendiği kurumlarda Atatürk’ün bilimsel ve laik eğitim ilkelerinin tasfiye edilmesi; bir yanda “Cumhuriyet’in banisi” retoriği, diğer yanda Cumhuriyet’in kurucu felsefesinin kamusal hayattan tedricen çekilmesi. Bu çelişki, samimi bir saygıdan ziyade, geniş kitleler nezdinde meşruiyet devşirme çabası olarak okunmalıdır. Nitekim aynı iktidar bloku, 10 Kasım’da “Atatürk’ün izindeyiz” derken, 11 Kasım’da onun devrimlerini “darbecilik” veya “jakobenizm” başlıkları altında itibarsızlaştırmaya devam edebilmektedir.

Sonuç olarak, 10 Kasım’ı yalnızca bir özlem günü olarak okumak, geçmişin nostaljisine sığınmaktır. Asıl mesele, Atatürk’ün ölümünden bu yana iktidarların kurucu değerlerden ne ölçüde uzaklaştığını ve bu uzaklaşmanın nasıl bir süreklilik kazandığını görmektir. Bugün Türkiye’de laiklik, bilimsel eğitim ve hukuk devleti ilkeleri, yalnızca dış tehditlerle değil, bizzat iktidarın söylem ve pratikleriyle aşınmaktadır. 10 Kasım’da siren sesiyle birlikte durup düşünülmesi gereken şey, o sirenin çaldığı ülkenin kurucu felsefesine bugün ne kadar sahip çıkıldığıdır. Aksi hâlde her yıl tekrarlanan saygı duruşu, vicdani bir muhasebeden çok, kolektif bir unutuş ritüeline dönüşme riski taşımaktadır.