İNGİLİZ ŞİİLİĞİ, AMERİKAN SÜNNİLİĞİ VE TÜRK MÜSLÜMANLIĞI: TARİHSEL VE JEOPOLİTİK BİR ANALİZ

Özet

Bu makale, İslam dünyasındaki mezhepsel ayrışmaların yalnızca teolojik farklılıklardan değil, aynı zamanda jeopolitik müdahalelerden etkilendiği tezini incelemektedir. “İngiliz Şiiliği” ve “Amerikan Sünniliği” kavramsallaştırmaları üzerinden yürütülen analizde, Türk Müslümanlığı olarak adlandırılan tarihsel yorumun bu iki eksenden farklı bir karakter taşıdığı ileri sürülmektedir. Çalışma, tarihsel süreç, siyasal yapı ve dini pratikler üzerinden karşılaştırmalı bir değerlendirme sunmaktadır.

⸻

1. Giriş

İslam dünyasında mezhepsel ayrışmalar, klasik literatürde çoğunlukla teolojik ve siyasi farklılıklar üzerinden açıklanmıştır. Ancak modern dönemde bu ayrışmaların küresel güç ilişkileriyle yeniden biçimlendiği yönünde çeşitli yaklaşımlar ortaya çıkmıştır.

Bu bağlamda “İngiliz Şiiliği” ve “Amerikan Sünniliği” kavramları, mezheplerin dış aktörler tarafından yönlendirildiği iddiasını gündeme getirmektedir. Bu makale, söz konusu iddiayı ele alarak Türk Müslümanlığı kavramı ile karşılaştırmalı bir analiz sunmayı amaçlamaktadır.

⸻

2. Mezheplerin Tarihsel Arka Planı

İslam’da mezhepsel ayrışmanın kökenleri erken dönem siyasal krizlere dayanmaktadır. Emeviler ve Abbasiler dönemlerinde şekillenen Sünni ve Şii ayrımı, yalnızca inanç farklılıklarından değil, iktidarın meşruiyeti tartışmalarından doğmuştur.[^1]

Bu süreçte:
• Sünnilik daha çok merkezi otoriteyi “devlet dini” anlayışını temsil ederken,
• Şiilik alternatif bir meşruiyet arayışını ve din devleti anlayışını ifade etmiştir.[^2]

Dolayısıyla mezheplerin kökeni büyük ölçüde içsel tarihsel dinamiklere dayanmaktadır.

⸻

3. Jeopolitik Tez: Mezheplerin Araçsallaştırılması

Modern dönemde ise mezheplerin uluslararası güçler tarafından araçsallaştırıldığı yönünde güçlü iddialar ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşıma göre:
• Şiilik, belirli dönemlerde İngiliz dış politikasıyla örtüşen bir eksende güçlendirilmiştir.
• Sünnilik ise özellikle Amerika Birleşik Devletleri merkezli politikalarla uyumlu bir çerçevede yeniden yapılandırılmıştır.[^3]

Ortadoğu’daki çatışma alanlarında mezhepsel kimliklerin mobilize edilmesi, bu tezin temel dayanak noktalarından biridir.[^4]

Ancak bu yaklaşım, literatürde genellikle indirgemeci bulunmakta ve eleştirilmektedir.
İslam dini; İmamet (din adamı) ve Hilafet (devlet adamı) olarak iki kanatlı olmuştur. Emevi devleti ve Sünnilik Hilafeti, Abbasi devleti ve Şiilik, İmameti sürdürmüştür.

⸻

4. Türk Müslümanlığı: Tarihsel Bir Alternatifdir.Türkler islam dan öncede islam dönemindede din ve devleti; Hakan ve Şaman ı ayrı tutmuşlardır.Türkler inancı insanın vicdanına ,iktidarı devletin divanına vermişlerdir.İlk müslüman Karahanlılar devletinin en yüksek meclisinin adı ; “Divan-ı Ali” dir.

Türklerin İslam’ı benimseme süreci, farklı bir yorumun gelişmesine zemin hazırlamıştır. Karahanlılar ile başlayan ve Gazneliler, Harzemşahlar ve Selçuklu Devleti ile devam eden süreçte şu özellikler öne çıkmıştır:

4.1. Din–Devlet İlişkisi

Türk-İslam devletlerinde yönetim anlayışı çoğu zaman töre ve siyasal akıl ile şekillenmiş; din doğrudan devletin tek belirleyeni olmamıştır.[^5] din ve devlet ayrı olmuştur.

4.2. Dil ve Anlaşılabilirlik

Karahanlılar döneminde Kur’an’ın Türkçeye çevrilmesi, dinin anlaşılmasını önceleyen bir yaklaşımın göstergesidir.[^6]

4.3. Tasavvufun Yükselişi

Özellikle Selçuklu Devleti döneminde tasavvuf, bireysel ahlak ve vicdan merkezli bir dini anlayışın gelişmesine katkı sağlamıştır.[^7]

⸻

5. Mezhepsizlik İddiası ve Eleştirisi

Türk Müslümanlığına ilişkin en güçlü iddialardan biri, onun “mezhepsiz ve tarikatsız” bir İslam anlayışını temsil ettiğidir. Ancak bu iddia tarihsel açıdan tartışmalıdır.

Sünni Emevinin Medrese kurumu ve Şii Abbasi anlayışının Tekkeler ile eğitim yürütülürken,Türk Selçuklu anlayışı ise ; Ocaklar ile Tekke ve Medreseleri ayrı tutmuştur .
• Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Sünni mezhepler kurumsallaşmıştır.
• Medrese sistemi, belirli mezhebi yorumları yaygınlaştırmıştır.
• Tasavvuf zamanla tarikat yapıları üretmiştir.[^8]

Bu nedenle Türk Müslümanlığı’nın tamamen mezhepsiz olduğu dönem Yavuz döneminen itibaren Sünnilik,Şah Abbas (Safevi) döneminden itibaren Şiilik Türklere de geçmiştir.

⸻

6. Tartışma

Yukarıdaki bulgular ışığında şu değerlendirmeler yapılabilir:
1. Mezheplerin kökeni büyük ölçüde tarihsel ve içsel dinamiklere dayanır.
2. Modern dönemde mezheplerin jeopolitik araçlara dönüştürüldüğü gözlemlenmektedir.
3. Türk Müslümanlığı, belirli dönemlerde daha esnek ve tasavvufi bir karakter göstermiştir.
4. Ancak bu durum, Yavuz Selim ve Şah Abbas tarafından mezhepsiz yapı ortadan kaldırılmıştır.

⸻

7. Sonuç

“İngiliz Şiiliği” İngiliz sömürgeciliği,Türkistan Horasan da Türk tasavvuf topluluklarına ve , Tacik Nahşi tarikatına sızarak ,Hindistanda Nakşi Halidiye Tarikatı kurulmasını sağlayarak,Bağdat üzerinden Osmanlıya yayılmasını teşvik edip yönlendirmiştir. Abbasi şiiliği Katolik bir destek ile katolikler gibi devlet üstü bir ruhban sınıfı geliştirmiştir.
İngiltere Şii Ruhban ve molla sistemini tarikatlar ve tekkeler aracılığı ile etkin bir ilişki oluşturarak,adeta bir İngiliz Şiiliği oluşturmuştur..
“Amerikan Sünniliği” ise Medreseler ve Mülkçüler aracılığı ile Sünni örgütlenmesi ni teşvik edip desteklemiştir.

İngiliz ve Amerikan İslamcılığı,İslam dünyasındaki güncel güç ilişkilerini anlamak açısından dikkat çekici olmakla birlikte, tarihsel gerçekliği tek başına açıklamakta yetersizdir.

Türk Müslümanlığı ise bu tartışmada özgün bir örnek sunmakta; mezhepsiz,tarikatsız,Türkçe ibadet eksenli Ocaklar merkezli ,devlet denetimli ,akıl ve vicdan temelli bir Türk Müslümanlığı ,ancak onun da tarihsel bağlamından koparılmadan değerlendirilmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak, İslam dünyasındaki mezhepsel yapıların anlaşılması, çok boyutlu bir analiz yaklaşımını zorunlu kılmaktadır.

⸻

Dipnotlar

[^1]: W. Montgomery Watt, Islamic Political Thought, Edinburgh University Press.
[^2]: Bernard Lewis, The Middle East: A Brief History of the Last 2000 Years.
[^3]: Noam Chomsky, Hegemony or Survival.
[^4]: Graham E. Fuller, The Future of Political Islam.
[^5]: İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü.
[^6]: Ahmet Bican Ercilasun, Türk dili tarihi çalışmaları.
[^7]: Ahmet Yaşar Ocak, Türkler, Türkiye ve İslam.
[^8]: Halil İnalcık, Osmanlı ve İslam tarihi üzerine çalışmaları.

⸻

Kaynakça
• Watt, W. Montgomery. Islamic Political Thought.
• Lewis, Bernard. The Middle East.
• Chomsky, Noam. Hegemony or Survival.
• Fuller, Graham E. The Future of Political Islam.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü.
• Ercilasun, Ahmet Bican. Türk dili tarihi çalışmaları.
• Ocak, Ahmet Yaşar. Türkler, Türkiye ve İslam.
• İnalcık, Halil. Osmanlı tarihine dair eserler.

⸻

22 Mart 2026
Gökcan Zafer