TERÖR ÖRGÜTÜ PKK’DE KADIN OLMAK: ÖRGÜT İÇİ CİNSEL ŞİDDETİN TANIK ANLATILARI ÜZERİNDEN SOSYAL, PSİKOLOJİK VE SİYASİ BİR ANALİZİ

Terör Örgütü PKK’de Kadın Olmak: Örgüt İçi Cinsel Şiddetin Tanık Anlatıları Üzerinden Sosyal Psikolojik ve Siyasi Bir Analizi

Sefa Yürükel

Hakkari Yüksekova Eski Belediye Başkanı Nejdet Buldan’ın ( Pervin Buldan’ın kayın biraderi) PKK’de Kadın Olmak (İstanbul: Doz Yayınları, 2004) adlı eseri üzerine bir inceleme

Bu makalede Nejdet Buldan’ın 2004 yılında yayımlanan PKK’de Kadın Olmak adlı eseri, örgüt içi cinsel şiddetin işleyiş biçimine odaklanarak incelemektedir. Kitap, farklı dönemlerde PKK’ya katılmış ve ardından örgütten ayrılarak Avrupa’ya yerleşmiş on kadınla yapılan görüşmelere dayanmaktadır.

Terör örgütü PKK, 1990’lı yıllardan itibaren “Jineoloji” (kadın bilimi) söylemini benimseyerek kadınları “silahlı mücadelenin” merkezine yerleştirdiği iddiasını geliştirmiştir. Bu söylem, uluslararası kamuoyunda sempati uyandırmak ve Batı’dan siyasi destek sağlamak amacıyla etkin biçimde kullanılmıştır. Ancak örgütten ayrılan kadınların tanıklıkları, bu imajın ciddi biçimde sorgulanmasına yol açmıştır.

Nejdet Buldan’ın PKK’de Kadın Olmak adlı eseri, bu tanıklıkları bir araya getiren ilk kapsamlı çalışmalardan biri olarak öne çıkmaktadır (Kitapyurdu, ty.). Eser, örgütün “özgür kadın” söylemi ile örgüt içi gerçeklik arasındaki çelişkileri, doğrudan örgütten ayrılan kadınların anlatıları üzerinden belgelemeyi amaçlamaktadır.

Kavramsal Çerçeve

Silahlı örgütler içinde cinsel şiddet, yalnızca fiziksel bir eylem olarak değil, aynı zamanda örgüt içi hiyerarşinin, terör örgütüne sadakatin ve tetör örgütü yöneticilerin yönetiminin yeniden üretiminin bir aracı olarak işlev görebilmektedir. Sosyal psikoloji literatürü, bu tür şiddetin söylemsel meşrulaştırma, grup içi normatif baskı ve mağdurun damgalanması mekanizmaları üzerinden işlediğini göstermektedir. PKK’de Kadın Olmak, bu mekanizmaların somut örneklerini sunmaktadır.

PKK’nın “Jineoloji” söylemi ise kadın özgürlüğünü örgütün ideolojik merkezine yerleştirdiğini iddia etmektedir. Ancak akademik araştırmalar, bu söylemin stratejik bir propaganda aracı olarak işlev gördüğünü, özellikle uluslararası alanda “feminist devrim” imajı üzerinden destek toplamayı hedeflediğini ortaya koymaktadır. Kitaptaki tanıklıklar, bu söylemin örgüt içi pratiklerle çelişkisini gözler önüne sermektedir.

Bulgular

Aysel’in Tanıklığı: Şam Konutunda Tanık Olunan Saldırı Girişimi

Aysel (1958, Tunceli), örgütün kuruluş dönemi üyelerinden biri ve 1986’da dağa çıkan ilk kadınlardandır. 1993’te eşi Selim Çürükkaya ile birlikte örgütten ayrılmıştır. Anlatısı, kitabın en sarsıcı birinci elden sahnesini oluşturmaktadır.

Aysel, Öcalan’ın Şam’daki konutuna götürüldükten sonra “bütün inancının çöktüğünü” anlatmaktadır. Avusturya’dan gelen 16-17 yaşındaki bir kızın odadan dehşet içinde kaçtığına tanık olmuştur. Kız, çığlık atarak başka bir odadan koşup Aysel’in arkasına saklanmış ve “Tanrım, ben nereye geldim” demiştir. Salondaki diğer kadınlar onu geri dönmeye ikna etmeye çalışmış, “başkan seni çağırıyor” demişlerdir. Kız geri götürüldükten sonra aynı şekilde ikinci kez kaçmış, tuvalet yönünde koşarak ağlamıştır. Aysel’in arkasına saklanıp “beni bu canavardan kurtar” diye yalvarmıştır. Aysel o anda daha önce Bekaa’da gözaltında tutulan kadınların anlattıklarını hatırlamış ve “o söylentilerin yalan olmadığını” fark etmiştir. Sonunda kız ikna edilmiş ve Aysel onun Öcalan’ın odasında kaldığını öğrenmiştir.

Bu anlatı, somut bir zorlama sahnesi sunmaktadır: Bir genç kız dehşet içinde iki kez kaçıp salondaki kadınlardan yardım isterken, o kadınlar (hem örgüt üyesi hem de bu sistem içinde kontrol edilen kişiler olarak) onu ikna edip geri göndermiştir. Failin eylemi “başkan seni çağırıyor” söylemiyle çerçevelenirken, “yardım eden” kadınlar fiilen geri gönderme işlevini yerine getirmiştir.

Gülbahar’ın Tanıklığı: “Konut”un Kurumsal İşlevi

Gülbahar (Mardin), 1990’da PKK’ya katılmış ve yedi yıl sonra ayrılmıştır. Anlatısı, Aysel’in tanık olduğu sahneyi anlamak için kurumsal arka planı sunmaktadır. Gülbahar’a göre, Öcalan tarafından konutuna seçilen kadınlar “özel, özgür kadınlar” olarak görülmekteydi; o dönemin söylemi “özgürlüğe giden yolun PKK liderinin evinden geçtiği” yönündeydi. Ancak o evde yapılanın siyasi eğitim değil, cinsel eğitim olduğunu açıkça ifade etmektedir. Sözleri, güç mekanizmasını anlamanın anahtarını vermektedir: “Özgürlük kazanmak ve partide bir konum elde etmek isteyen biri, onun taleplerine direnmemeli, kendini onun sihirli ellerine teslim etmelidir”.

Bu ifade, cinsel saldırının işleyiş gramerini ortaya koymaktadır: Cinsel yakınlık “yetiştirme” ve “kurtuluş”un zorunlu prosedürü olarak paketlenmekte; reddetmek siyasi gelecekten, hatta “özgürlük”ün kendisinden vazgeçmek anlamına gelmektedir. İktidar ilişkisi burada tamamen söylemsel dönüşüme uğramıştır.

Pelin ve İpek: Seçim Mekanizması ve Güzellik Standardı

Pelin (1975, Diyarbakır), 1995-2000 yılları arasında örgütte bulunmuştur. Öcalan’ın görünüme verdiği aşırı önemi anlatmaktadır: Öcalan’ın “gerçekten çirkin kadınları sevmediğini”, vücut yapısına ve yüze son derece dikkat ettiğini, lise ve üniversite mezunu, dış görünüşü belirgin kadınlara “canım-cicim” gibi samimi hitap şekilleri kullandığını belirtmektedir. Şöyle sorgulamaktadır: “Biz dağda ölüm kalım savaşı verirken onlar saraylarda yaşıyorlardı”.

İpek (1962, Tunceli) ise seçimin nicel boyutunu eklemektedir: Öcalan’ın konutuna ayda yaklaşık dört kadın seçilmekte; genellikle üniversite öğrencileri arasından, öncelikle “bedeni çekici” olanlar ve büyük şehirde veya Avrupa’da büyümüş olanlar tercih edilmektedir. Seçim sırasındaki söylem “lider onları yetiştirecek”tir. Ancak Öcalan’ın yanında kalan birçok kadın depresyona girmiş, bazıları orada kalmaya devam etmek istememiştir. Bu iki tanıklık birlikte sistematik bir seçme ve aktarma mekanizması çizmektedir: Sabit bir sıklık, açık kriterler ve tek bir söylem.

Tamamlayıcı Akademik Veriler: Dayak, Tehdit ve “Hazırlama”

Milli Savunma Üniversitesi araştırmacıları, PKK içi cinsel saldırı sorununu özel olarak ele almış ve “Dilaram” kod adlı kadın üyenin topladığı görüşme materyallerine atıf yapmıştır (Milli Savunma Üniversitesi, 2021). Bu derleme, kitaptaki tanıklıkların ötesinde tamamlayıcı ayrıntılar sunmaktadır.

Ceza olarak dayak: Şam’daki “yoğunlaşma evi”nde bir kadın üye, Öcalan’ın cinsel saldırı girişimini reddettiği için “kurtulmayı reddetmek” gerekçesiyle dövülmüştür. Aynı evdeki diğer kadınlar onu “hazırlamak” için kullanılmış, yani söylemsel baskıyla direncini kırmaya çalışmışlardır. Ona söylenenler şöyledir: “Başkan bizi kurtarıyor. Sen kurtulmak istemiyor musun? Sen başkana erkek gözüyle bakıyorsun. O başkandır, o zincirlerimizi kıran peygamberdir” (Milli Savunma Üniversitesi, 2021).

Tehdit ve sadakat kontrolü: Aynı tanıklık, Öcalan’ın konuttaki kadınlara şunu söylediğini aktarmaktadır: “Benim yetiştirdiğim kadın hiçbir erkekle ilişkiye girmemeli, sonuna kadar bana sadık kalmalıdır” (Milli Savunma Üniversitesi, 2021).

Cinsel saldırının “hak” olarak görülmesi: Derleme, Öcalan ve üst düzey kadroların kadın üyelere yönelik cinsel saldırılarının tanıklıklarda “hak” sayılan bir davranış olarak tanımlandığını belirtmektedir. “Dilan” kod adlı kadın üye Karayılan tarafından tecavüze uğradıktan sonra el bombasıyla intihar etmiştir. “Amara Digor” kod adlı ayrılan kişi, cinsel saldırıyı şikâyet eden kadınların örgüt içi mahkemeye gönderilip “ajanlık”, “iftira” veya “yalan” suçlamasıyla yargılanıp infaz edildiğini bildirmiştir. Hamile kalanlar ise zorla kürtaj, bebeğin Avrupa’ya satılması veya infaz sonuçlarıyla karşılaşmıştır (Milli Savunma Üniversitesi, 2021).

Helin’in Tanıklığı ve “Özgürlük Havuzları”

Helin (1977, Diyarbakır), 1994-2000 yılları arasında örgütte bulunmuştur. Öcalan’ın davranış kalıplarına dair örgüt içinde dolaşan söylentileri aktarmaktadır: Kadın arkadaşlarının dudaklarını öpmesi, onlarla havuza girmesi; bu havuzlara “özgürlük havuzları” denmesi. Bu tanıklık öncekilerden farklıdır; Helin doğrudan tanık değil, örgüt içinde yaygın biçimde dolaşan söylentileri aktarmaktadır. Değeri şuradadır: Liderin cinsel davranışlarına ilişkin söylentiler örgüt içinde yaygın biçimde mevcuttu; sonradan dışarıdan dayatılmış bir anlatı değildir.

Şiddetin Sonuç Yapısı

Yukarıdaki tanıklıklar ve akademik derleme birlikte bir sonuçlar zinciri oluşturmaktadır. Birinci katmanda saldırının uygulanması yer alır: Mekân Öcalan’ın konutu veya “yoğunlaşma evleri”dir; uygulayıcılar Öcalan ve üst düzey kadrolardır; söylemsel paket “kurtuluş”, “yetiştirme” ve “tabuları kırma”dır. İkinci katmanda direnmenin bedeli gelir: Reddedenler dövülür, diğer kadınlar tarafından “hazırlanır”, tehdit edilir; şikâyet edenler “ajanlık” suçlamasıyla infaz edilir. Üçüncü katmanda dayanamayanların çıkış yolları yer alır: Örgütten kaçış, intihar veya sistem içinde kalıp depresyona girmek. Buldan, kitapta otuz yıl içinde bu tür gerekçelerle infaz edilen kadın sayısının bin düzeyine ulaşabileceğini tahmin etmektedir. Bu sayı kitaptaki bir tahmindir ve bağımsız olarak doğrulanmamıştır; ancak tanıkların algısındaki şiddetin ölçeğini göstermesi bakımından anlamlıdır.

Sosyal Psikolojik Analiz

Tanık anlatıları, cinsel şiddetin en temel sosyal psikolojik mekanizmasını gözler önüne sermektedir: söylemsel meşrulaştırma. “Kurtuluş”, “yetiştirme” ve “tabuları kırma” söylemleri, cinsel saldırıyı bir hak ve zorunluluk olarak yeniden çerçevelemektedir. Bu, Festinger’in bilişsel çelişki kuramıyla yakından ilişkilidir: Kadınlar, “özgürlük” idealiyle örgüte katılmışken, cinsel saldırıya maruz kaldıklarında, bu çelişkiyi çözmek için ya “kurtuluş” söylemini içselleştirmekte ya da sistemden tamamen kopmaktadır. “Dilaram” tanıklığındaki “Sen başkana erkek gözüyle bakıyorsun” suçlaması, tam da bu çelişkinin mağdurun üzerine yıkılması mekanizmasıdır.

Aysel ve “Dilaram” tanıklıkları, diğer kadınların ikna ve “hazırlama” aracı olarak kullanıldığını göstermektedir. Bu, sosyal psikolojide yatay şiddet olarak kavramsallaştırılan olgudur: Baskı altındaki bir grup içinde, üyelerin birbirine uyguladığı baskı. Örgüt, kadınları birbirine karşı konumlandırarak hem direnci kırmakta hem de kendi denetimini pekiştirmektedir. “Peygamber” metaforu, liderin karizmatik otoritesini kutsal bir meşruiyet çerçevesine oturtmakta; itaatsizliği yalnızca siyasi değil, ahlaki ve dinsel bir suç haline getirmektedir.

İpek’in anlattığı depresyon vakaları ve “Dilan”ın intiharı, travmatik bağlanma dinamiklerine işaret etmektedir. Örgüt içinde sistematik şiddete maruz kalan bireyler, zamanla kurban-kurtarıcı ikilemi içinde sıkışmakta; kurtarıcı olarak sunulan figür, aynı zamanda şiddetin kaynağı haline gelmektedir. Bu paradoksal bağ, örgütten ayrılmayı son derece zorlaştırmakta ve ayrılanların anlatılarında derin bir “inancın çöküşü” temasının ortaya çıkmasına yol açmaktadır.

Siyasi Analiz

PKK’nın “Jineoloji” söylemi, akademik literatürde stratejik bir propaganda aracı olarak değerlendirilmektedir. Milli Savunma Üniversitesi araştırmacıları, örgütün “feminizm” üzerinden bir kadın terörist algısı oluşturarak Türkiye’nin terörle mücadele operasyonlarının meşruiyetini sorgulatmayı hedeflediğini belirtmektedir. Diğer araştırmacılar ise Jineoloji’nin “feminizmi örgütün doktrin silahına çevirmekten başka bir şey olmadığını” ve “sözde bilim” niteliği taşıdığını ileri sürmektedir. Bu ise Jineoloji’nin Mezopotamya mitolojisine dayandırılan “tanrıça” anlatısı üzerinden örgütün kendisini meşrulaştırma stratejisini inceler. Kitaptaki tanıklıklar, bu söylemin örgüt içi pratiklerle çelişkisini somut biçimde ortaya koymaktadır.

Tanıklıklar, kadın bedeninin örgüt içinde çok katmanlı bir araçsallaştırma nesnesi olduğunu göstermektedir. Bir yandan Öcalan’ın cinsel saldırılarına maruz kalan kadınlar, diğer yandan erkek militanları motive etmek için kullanılmaktadır. Pelin’in tanıklığı bu ikinci işlevi açıkça ortaya koymaktadır: “Feodal Kürt erkeği üzerinde kadın çok etkilidir. Eğer silahlı bir eyleme kadın gidiyorsa, erkeğin gitmemesi mümkün değildir” . Bu, kadının hem cinsel nesne hem de siyasi motivasyon aracı olarak ikili sömürüsünü göstermektedir.

Pelin’in tanıklığı ayrıca örgüt içinde “merkez kadınlar” ile “dağ kadınları” arasında bir hiyerarşi olduğunu göstermektedir. “Merkez kadınlar” kozmetik ürünlere ve görece güvenli yaşam koşullarına erişebilirken, “dağ kadınları” zorlu koşullarda savaşmaktadır. Bu hiyerarşi, Jineoloji söyleminin iddia ettiği eşitlikçi yapıyla doğrudan çelişmektedir. Akademik derleme, örgüt içinde kadınlar arasında bile eşitlik olmadığını, fiziksel güzelliğin “özel eğitim” gören kadınların belirlenmesinde en önemli kriter olduğunu belirtmektedir.

Cinsel saldırıyı şikâyet eden kadınların “ajanlık” suçlamasıyla infaz edilmesi, örgütün adalet mekanizmasını tamamen ortadan kaldırdığını göstermektedir. Bu, mağdurların sesini çıkarmasını imkânsız kılan bir sessizleştirme rejimi yaratmaktadır. Aynı mekanizma, örgütün dış dünyaya karşı “kadın özgürlüğü” imajını korurken, içeride şiddeti sürdürmesine olanak tanımaktadır.

Tartışma: Tanık Anlatılarının Delil Niteliği

Bulguların yorumlanmasında dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır. Cinsel saldırı suçlamaları büyük ölçüde tek kaynaklı veya az sayıda ayrılan kişinin anlatımına dayanmaktadır; bağımsız soruşturma veya mahkeme çapraz sorgusundan geçmemiştir. Tüm tanıklar örgütten ayrılmış ve Avrupa’ya yerleşmiştir; anlatılar, ayrılma deneyiminden ve geçmiş inancın çöküşünün duygusal yeniden inşasından etkilenmiş olabilir. Kitap, PKK’ya yakın çevrelerce “ambargo”ya tabi tutulmuş; bu durum, metnin Türkiye’deki kamusal alanda yeterli eleştirel tartışma görmemesine yol açmıştır (Kitapyurdu, ty.).

Bu sınırlılıklara rağmen kitap, birincil sözlü tarih kaynağı olarak değerlidir: Belirli bir tarihsel dönemde örgütten ayrılmayı seçmiş ve kamu önünde anlatmaya istekli bir grup kadının ortaya koyduğu anlatıyı kaydetmektedir.

Sonuç

PKK’de Kadın Olmak, örgütün “özgürleşmiş kadın savaşçı” imajına yönelik en sert eleştirel metinlerden biridir. Kitabın kaydettiği tanıklıkların temel katkısı, “PKK’da cinsel saldırı hakkında nihai gerçek” sunmak değil, bir iktidar işleyişi gramerini ortaya koymaktır. Bu gramerde cinsel yakınlık “kurtuluş” ve “yetiştirme” olarak ifade edilmekte; reddetme “özgürlüğü reddetme” olarak damgalanmakta; diğer kadınlar ikna ve “hazırlama” aracı olarak kullanılmakta; şikâyet “ajanlık suçu”na dönüştürülmekte; hamilelik ortadan kaldırılması gereken bir “sorun” olarak ele alınmakta ve tüm bunlar, “kadın özgürlüğü”nü temel propaganda söylemi yapan bir örgütün içinde gerçekleşmektedir.

Sosyal psikolojik açıdan bu anlatılar, söylemsel meşrulaştırma, bilişsel çelişkinin mağdura yüklenmesi ve yatay şiddet mekanizmalarının işleyişini göstermektedir. Siyasi açıdan ise Jineoloji söyleminin stratejik bir propaganda aracı olarak işlev gördüğü, kadın bedeninin çok katmanlı araçsallaştırma nesnesi haline getirildiği ve örgüt içi hiyerarşinin “eşitlik” iddiasıyla taban tabana zıt olduğu ortaya çıkmaktadır.

Aysel’in tanık olduğu 16 yaşındaki kızın çığlığı (“beni bu canavardan kurtar”) ile Gülbahar’ın söylediği “kendini onun sihirli ellerine teslim et” aynı madalyonun iki yüzüdür: Biri mağdurun dili, diğeri sistemin grameridir. İkisi arasındaki mesafe, bu kitabın ölçmeye çalıştığı şeydir.

Gelecek araştırmalar için öneriler: kitabın tam metnine erişimle daha kapsamlı bir analiz yapılması; örgütten ayrılan kadınlarla yeni görüşmeler yoluyla tanıklıkların çapraz doğrulanması; PKK’nın Jineoloji söylemi ile örgüt içi fiili uygulamalar arasındaki ilişkinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi gerekmektedir.

Kaynakça

Buldan, N. (2004). PKK’de Kadın Olmak. İstanbul: Doz Yayınları.

Çolakoğlu, S. ve Kıyıcı, H. (2026). “Tell the World We Are Not Terrorists; We Are Goddesses of Mesopotamia”: A Profoundly Dizzying Mythological Narrative of Terrorism: PKK and Jineology. Cambridge Review of International Affairs.

Gazete Vatan. (2005). “Her ay en güzel 4 kadın seçilir ‘Apo bunları geliştirecek’ denirdi.”

Haber3. (2005). “İşte Apo’nun seks kölesi kadınları.”

Kekevi, S. (2024). Jineoloji: Sözde/Sahte Bir Bilim, Feminizm İstismarı, PKK Endoktrinasyonu. Terörizm ve Radikalleşme Araştırmaları Dergisi, 3(2), 359-388.

Kitapyurdu. (ty.). PKK’de Kadın Olmak künye ve okur değerlendirmeleri.

Milli Savunma Üniversitesi. (2021). “PKK’da Kadın Teröristlerin Rolü ve Örgüt İçi Cinsel İstismar.” Güvenlik Stratejileri Dergisi.