TAHRAN DÖRTLÜ TOPLANTISININ DEĞERLENDİRİLMESİ: BÖLGESEL GÜVENLİK, MÜZAKERE DİNAMİKLERİ VE BELİRSİZLİKLER

Tahran Dörtlü Toplantısının Değerlendirilmesi: Bölgesel Güvenlik, Müzakere Dinamikleri ve Belirsizlikler

Sefa Yürükel

Türkiye, Suudi Arabistan, Pakistan ve İranın katılımıyla Tahranda gerçekleştirilen Dörtlü Toplantı, Orta Doğu bölgesel güvenlik mimarisinin daha geniş bağlamında dikkatli bir incelemeyi hak eden önemli bir diplomatik gelişmeyi temsil etmektedir. Bu makale, İranın girişime yönelik tutumunu, gündem maddelerini, bölgesel güvenlik algılarını ve olası sonuçlarını analiz ederek toplantının kapsamlı bir değerlendirmesini sunmayı amaçlamaktadır. Toplantının Mekke Paktı çerçevesi dışında Tahran Toplantısı adı altında düzenlenmiş olması, İranın bölgesel güvenliğin bölge ülkeleri tarafından kendi imkanlarıyla sağlanması gerektiği yönündeki temel yaklaşımını yansıtmaktadır. Yemen, Lübnan, Filistin, Körfez güvenliği ve Hürmüz Boğazı güvenliği gibi konuların gündeme dahil edilmesi, İranın bölgesel meseleleri kendi güvenlik çerçevesi içinde ele alma isteğini göstermektedir. Ancak İranın Amerika Birleşik Devletlerine yönelik önceki tutumunda ve Tahranın yedi maddelik koşullarında herhangi bir değişiklik olmaması, nükleer dosyanın tartışılmaması ve taraflar arasında ortak hedefler birliğinin bulunmaması, toplantının sınırlı ve temkinli bir diplomatik girişim olduğunu ortaya koymaktadır. Makale, söz konusu toplantının sorunları çözmekten ziyade krizleri ve gerilimleri yönetmek için bir araç olarak görülmesi gerektiği sonucuna varmaktadır.

Tarihsel Bağlam ve Bölgesel Dinamikler

Son yıllarda Orta Doğuda artan gerilimler, bölgesel aktörleri yeni diplomatik arayışlara yönlendirmiştir. Bölge, ittifaklar, rekabetler ve değişen güç dengelerinin karmaşık bir etkileşimine tanık olmuş ve bu durum stratejik manzarayı temelden değiştirmiştir. Amerika Birleşik Devletlerinin 2018de Kapsamlı Ortak Eylem Planından çekilmesi, İrana yönelik azami baskı yaptırımlarının uygulanması, İsrail ile birkaç Arap devleti arasındaki ilişkileri normalleştiren Abraham Anlaşmaları ve Basra Körfezindeki gelişen güvenlik dinamikleri, bölgesel ilişkilerin yeniden kalibre edilmesine katkıda bulunmuştur.

Bu bağlamda Tahranda gerçekleştirilen Dörtlü Toplantı, bölgesel güvenlik mimarisinin yeniden tartışıldığı bir zemin olarak dikkat çekmektedir. Toplantının önemi yalnızca katılımcılarından değil, aynı zamanda İranın ona yüklediği anlamdan ve toplantının düzenlendiği çerçeveye ilişkin tercihlerinden kaynaklanmaktadır. Hem Batılı güçlerle hem de bölgesel aktörlerle karmaşık ilişkilere sahip bir NATO üyesi olan Türkiyenin, İranın birincil bölgesel rakibi olan Suudi Arabistanın ve hem Suudi Arabistan hem de İran ile derin bağları olan nükleer silahlı bir devlet olan Pakistanın katılımı, ayrıntılı analizi hak eden benzersiz bir diplomatik yapılandırma oluşturmaktadır.

İranın toplantıyı Mekke Paktı çerçevesi dışında tutma ve Tahran Toplantısı adı altında kabul etme kararı, bölgesel düzen vizyonunda kendi önceliklerini koruma çabası olarak okunmalıdır. Bu sembolik tercih, İranın stratejik hesabını ve bölgesel çok taraflılığa yaklaşımını anlamak açısından önemli sonuçlar taşımaktadır.

Toplantının Çerçevesi ve İranın Stratejik Tutumu

Mekke Paktı Çerçevesinin Önemi

Tahran Dörtlü Toplantısının en çarpıcı yönlerinden biri, İranın toplantının Mekke Paktı çerçevesi dışında düzenlenmesini kabul etmesidir. Bu tercih, İranın girişimi Mekke Paktı kapsamında değil Tahran Toplantısı adı altında kabul ettiğini göstermektedir. Böylece İran, toplantının siyasi ve sembolik çerçevesini kendisinin belirleme iradesini ortaya koymuştur.

Resmi olarak Körfez İşbirliği Konseyi çerçevesi ve ilgili güvenlik düzenlemeleri olarak bilinen Mekke Paktı, tarihsel olarak İran tarafından önemli bir şüpheyle karşılanmıştır. 1981de İran Devrimi ve İran Irak Savaşına bir yanıt olarak kurulan KİK, uzun zamandır Tahran tarafından Suudi etkisinin ve Batının Körfez bölgesine nüfuzunun bir aracı olarak algılanmaktadır. İranın Tahran Toplantısı adlandırmasında ısrar etmesi, esasen kendi çıkarlarına aykırı olarak veya rakiplerinin himayesinde inşa edildiği algılanan bölgesel güvenlik düzenlemelerine katılmayacağının sinyalini vermektedir.

Bu konumlandırma daha derin bir stratejik hesabı yansıtmaktadır. İranın toplantıyı Mekke Paktı çerçevesi dışında kabul etmesi, Tahrana Batı egemenliğindeki bölgesel düzene karşı direniş anlatısını sürdürürken aynı zamanda bölgesel aktörlerle ilişki kurmasına olanak tanımaktadır. İranın kendi çıkarlarına aykırı gördüğü mevcut güvenlik mimarisine temel muhalefetinden ödün vermeden kendisini yapıcı bir bölgesel aktör olarak sunmasını sağlamaktadır.

İranın Bölgesel Güvenlik Vizyonu

İranın toplantıya yönelik tutumu, bölgesel güvenliğin bölge ülkeleri tarafından kendi imkanlarıyla sağlanması gerektiği fikri etrafında şekillenmiştir. Bu yaklaşım, bölge dışı aktörlerin güvenlik mimarisindeki rolünü sınırlama arzusunu yansıtmaktadır. Gerçekten de Yemen, Lübnan, Filistin, Körfez güvenliği ve Hürmüz Boğazı güvenliği gibi bölgesel meselelerin toplantı gündemine dahil edilmesi, İranın güvenlik anlayışını bölgesel bir çerçeveye yerleştirme çabasıyla tutarlıdır.

Bu bölgesel güvenlik vizyonu, İran stratejik düşüncesinin birkaç temel ilkesine dayanmaktadır. Birincisi, İran Basra Körfezinde yabancı askeri güçlerin varlığına sürekli olarak karşı çıkmış, bunları ulusal güvenliğine tehdit ve Batı hegemonyasının araçları olarak görmüştür. İkincisi, İran bölgesel sorunların bölgesel çözümler gerektirdiğine ve dış müdahalenin yalnızca mevcut gerilimleri ağırlaştırdığına inanmaktadır. Üçüncüsü, İran coğrafi konumu, demografik ağırlığı ve askeri kapasitelerinin onu bölgesel işlerde doğal bir paydaş haline getirdiğini kabul ederek, herhangi bir bölgesel güvenlik düzenlemesinde vazgeçilmez bir aktör olarak kendisini konumlandırmaya çalışmaktadır.

Güvenlik meselelerinin bölgesel sahipliği üzerindeki vurgu, İran için birden fazla amaca hizmet etmektedir. Körfez Arap devletleri ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki güvenlik ilişkisini gayri meşrulaştırmakta ve İranın bölgesel istikrarsızlığın birincil kaynağı olarak gördüğü bu ilişkiyi zayıflatmaktadır. Aynı zamanda İrana, temel pozisyonlarında taviz vermesini gerektirmeyen koşullarda bölgesel aktörlerle ilişki kurması için alan yaratmaktadır. Son olarak, İranın istikrara bağlı sorumlu bir bölgesel güç olarak kendisini sunmasına olanak tanıyarak, rakiplerinin İranı istikrarsızlaştırıcı bir güç olarak tasvir eden anlatısına karşı koymaktadır.

Gündem Maddeleri ve Müzakere Alanı

Bölgesel Gerilimin Azaltılması ve Savaşın Sona Erdirilmesi

Toplantıda bölgesel gerilimin azaltılması ve savaşın sona erdirilmesi tartışılmıştır. Ancak bu görüşmeler, İranın Amerika Birleşik Devletlerine yönelik önceki tutumunda veya Tahranın yedi maddelik koşullarında herhangi bir değişiklik meydana geldiğini göstermemektedir. Bu durum, toplantının İranın temel pozisyonlarını dönüştürmek yerine mevcut pozisyonların bölgesel bir zeminde tartışılmasına olanak tanıdığını göstermektedir.

Analizde atıfta bulunulan yedi maddelik koşullar, muhtemelen İranın bölgesel işbirliği için belirtilen gereklilikleriyle ilgilidir ve yabancı güçlerin bölgeden çekilmesi, yaptırımların sona erdirilmesi, İranın meşru güvenlik çıkarlarının tanınması ve Tahranın rakipleri tarafından istikrarsızlaştırıcı faaliyetler olarak algıladığı eylemlerin durdurulmasını içerebilir. Bu koşulların değişmeden kalması, toplantının temel meselelerde atılım üretmek için değil, daha sınırlı bir düzeyde diyalog ve güven inşası için bir alan yaratmak üzere tasarlandığını göstermektedir.

Bu sınırlama mutlaka bir başarısızlık olarak görülmemelidir. Diplomatik açıdan, önemli farklılıkları olan tarafların bölgesel meseleleri görüşmek üzere bir araya gelmesi, mütevazı ama anlamlı bir adımı temsil etmektedir. Toplantı, tarihsel olarak karşı karşıya olan bölgesel aktörler arasında doğrudan angajman için bir emsal oluşturmuş ve gelecekteki iletişim ve işbirliği kanallarını potansiyel olarak açmıştır.

Nükleer Dosya ve Kasıtlı İhmal

Öte yandan toplantıda İranın nükleer dosyasına ilişkin hiçbir tartışma gerçekleşmemiştir. Nükleer meselenin gündem dışında tutulması, toplantının kapsamının kasıtlı olarak sınırlandırıldığını göstermektedir. Böylece taraflar, nükleer dosya gibi son derece hassas bir meseleyi bir kenara bırakarak daha dar bölgesel konularda temas alanı aramışlardır.

Nükleer dosyanın tartışmadan çıkarılması kararı, toplantının potansiyeli ve sınırlamalarına ilişkin gerçekçi bir değerlendirmeyi yansıtmaktadır. Nükleer mesele, toplantıda bulunmayan tarafların, yani Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupalı güçlerin katılımını gerektirecek karmaşık teknik, hukuki ve stratejik boyutlar içermektedir. Bu meseleyi bir kenara bırakarak katılımcılar, tüm girişimi raydan çıkarabilecek potansiyel bir çıkmaz kaynağından kaçınmışlardır.

Ancak nükleer dosyanın dışlanması aynı zamanda toplantının temel sınırlamalarını da ortaya koymaktadır. Kapsamlı herhangi bir bölgesel güvenlik düzenlemesi, nihayetinde bölgesel istikrar ve küresel nükleer yayılmanın önlenmesi rejimi üzerindeki etkileri göz önüne alındığında İranın nükleer programını ele almak zorundadır. Bu meselenin tartışılmamış olması, toplantının kapsamlı bir güvenlik müzakereşi yerine bir güven inşası önlemi olarak tasarlandığını göstermektedir.

Nükleer dosyanın kasıtlı olarak dışlanması, İranın stratejik önceliklerini anlamak açısından da sonuçlar taşımaktadır. İran, nükleer programını masada tutarken bölgesel meseleleri tartışmayı kabul ederek, nükleer faaliyetlerini bölgesel politikalarından ayırma stratejisi izliyor görünmektedir. Bu yaklaşım, Tahrana nükleer programını ayrı bir mesele olarak sunma ve bölgesel konularda yapıcı bir şekilde angaje olma imkanı tanırken, potansiyel olarak nükleer dosyadaki konumu için daha elverişli bir uluslararası ortam yaratmaktadır.

Hürmüz Boğazı ve Güvenlik Düzenlemeleri

Stratejik Önem

Toplantının olası sonuçlarından biri, İranın güvenlik endişelerinin kabul edilmesi ve Tahranın Hürmüz Boğazına ilişkin öngördüğü düzenlemeler olabilir. Bu düzenlemeler arasında İran ile Umman arasındaki anlaşma bir temel olarak öne çıkmaktadır. Hürmüz Boğazı hem enerji güvenliği hem de bölgesel askeri dengeler açısından stratejik bir geçiş noktası olduğundan, burada varılacak bir mutabakat bölgesel güvenlik için sembolik ve pratik sonuçlar üretebilir.

Hürmüz Boğazı, küresel enerji taşımacılığındaki en kritik dar geçitlerden birini temsil etmektedir. Küresel petrol tüketiminin yaklaşık beşte biri bu dar su yolundan geçmekte ve güvenliğini uluslararası öneme sahip bir mesele haline getirmektedir. İranın Boğazın kuzey kıyısı boyunca uzanan konumu, ona deniz trafiği üzerinde önemli bir kaldıraç sağlamakta ve bu faktör Batılı güçler ve Körfez Arap devletleriyle gerilim kaynağı olmuştur.

İran ile Umman arasındaki Hürmüz Boğazı güvenliğine ilişkin anlaşma, bölgesel işbirliği için potansiyel bir model sunmaktadır. Umman tarihsel olarak İran ile iyi ilişkiler sürdürmüş ve Tahran ile Batılı başkentler arasında arabulucu olarak hizmet etmiştir. Bu iki ülke arasındaki ikili düzenleme, diğer bölgesel aktörleri içeren daha geniş bir çok taraflı çerçeve için bir temel olarak hizmet edebilir.

Başarının Koşulları

Ancak böyle bir sonucun gerçekleşmesi, Suudi Arabistanın iyi niyet göstermesine ve daha önce yaptığı gibi süreci sabote etmemesine bağlıdır. Bu koşul, toplantının başarısının yalnızca İranın tutumuna değil, aynı zamanda bölgesel aktörler arasındaki güven ilişkilerine ve karşılıklı niyet beyanlarına da bağlı olduğunu göstermektedir.

Suudi Arabistanın önceki davranışlarına yapılan atıf, İran Suudi ilişkilerini karakterize eden derin yerleşik güvensizliği yansıtmaktadır. İki ülke, Yemen, Suriye, Irak ve Lübnan dahil olmak üzere bölgede vekil çatışmalarda tezahür eden çok yönlü bir rekabet içinde olmuştur. Suudi Arabistanın 2015te Yemene müdahalesi, Suriyedeki muhalefet gruplarına desteği ve Amerika Birleşik Devletlerinin İrana yönelik azami baskı kampanyasıyla uyumu, İranın Suudi niyetlerine ilişkin şüphelerine katkıda bulunmuştur.

Hürmüz Boğazında herhangi bir güvenlik düzenlemesinin uygulanabilir olması için Suudi Arabistanın İranın bölgesel güvenlik işlerindeki meşru rolünü kabul etmesi ve İranı çevreleme veya izole etme amaçlı politikalar izlemek yerine iyi niyetli müzakerelere girişmesi gerekecektir. Bu, İranı tarihsel olarak ele alınması gereken bir tehdit olarak gören Suudi stratejik düşüncesinde önemli bir değişimi temsil edecektir.

Yemen Meselesi ve Arabuluculuk Potansiyeli

İranın Arabuluculuk Teklifi

İran, Yemen meselesinde arabuluculuk yapmaya ve krizi çözmeye yardımcı olmaya hazır olduğunu belirtmektedir. Ancak Ensarullahın da belirli koşulları bulunmaktadır. Suudi Arabistan bu koşulları kabul edene kadar savaşın devam edeceği ifade edilmektedir. Bu durum, Yemen krizinin yalnızca yerel aktörler arasında bir çatışma değil, aynı zamanda bölgesel aktörler tarafından karşılıklı koşullar ve güvenlik endişeleri aracılığıyla şekillendirilen bir müzakere alanı olduğunu ortaya koymaktadır.

2014te Husi güçlerinin başkent Sanayı ele geçirmesiyle başlayan Yemen çatışması, dünyanın en yıkıcı insani krizlerinden birine dönüşmüştür. 2015te Amerika Birleşik Devletleri ve diğer müttefiklerin desteğiyle başlatılan Suudi liderliğindeki askeri müdahale, uluslararası alanda tanınan hükümeti yeniden tesis etme ve Husi tehdidini ortadan kaldırma gibi belirtilen hedeflerine ulaşamamıştır.

İranın Husilerle ilişkisi, Suudi Arabistan ve Batılı güçlerle bir anlaşmazlık kaynağı olmuş ve bu aktörler Tahranı isyancı gruba askeri destek sağlamakla suçlamıştır. İran Husilere siyasi destek verdiğini kabul etmiş ancak silah sağladığını reddetmiştir, ancak Husi kontrolündeki bölgelerde İran yapımı ekipman kanıtları bulunmuştur. İranın angajmanının tam niteliği ne olursa olsun, Tahranın Husi hareketi üzerinde önemli bir etkisi olduğu açıktır ve herhangi bir müzakere edilmiş çözümde yapıcı bir rol oynayabilir.

Arabuluculuğa Yönelik Zorluklar

İranın arabuluculuk isteği, bölgesel etkisini diplomatik bir role dönüştürme çabası olarak değerlendirilebilir. Ancak arabuluculuğun etkinliği, Ensarullahın koşulları ile Suudi Arabistanın tutumu arasında bir uzlaşma zemini yaratılıp yaratılamayacağına bağlıdır.

Husiler sürekli olarak Suudi liderliğindeki Yemen ablukasının sona erdirilmesini, yabancı güçlerin çekilmesini ve siyasi etkilerini yansıtan bir hükümetin kurulmasını talep etmiştir. Suudi Arabistan ise herhangi bir çözümün Husi güçlerinin büyük şehirlerden çekilmesini ve uluslararası alanda tanınan hükümetin yeniden tesis edilmesini içermesi gerektiğinde ısrar etmiştir. Bu pozisyonlar arasında köprü kurmak, her iki taraftan da önemli tavizler ve şu anda eksik görünen bir güven düzeyi gerektirecektir.

İranın arabuluculuk teklifi yapısal zorluklarla da karşı karşıyadır. Suudi Arabistan, İran arabuluculuğunu Yemen’deki İran etkisini meşrulaştırma girişimi olarak görebilir ve çatışmayı çözmeye yönelik samimi bir çaba olarak değil, herhangi bir tarafın stratejik çıkarlarını ilerletmeyi amaçlayan bir girişim olarak yorumlayabilir. Arabuluculuğun başarılı olması için tarafsız algılanması ve herhangi bir tarafın stratejik çıkarlarını ilerletmek yerine sürdürülebilir bir siyasi çözüm elde etmeyi amaçladığının görülmesi gerekecektir.

İsrail Algısı ve Ortak Hedefler Sorunu

Ortak Endişeler Ancak Farklı Gündemler

Toplantıya katılan taraflar, İsrailin bölgedeki maceracı politikalarına ilişkin endişelerini paylaşmıştır. Ancak bu, tarafların ortak hedeflere ve aynı gündeme sahip olduğu anlamına gelmemektedir. İsrail politikalarına ilişkin endişe ortak bir söylem için geçici bir zemin yaratsa da, bu söylemi kalıcı işbirliğine dönüştürmek taraflar arasında daha derin bir stratejik mutabakat gerektirmektedir.

İsrail Filistin çatışması uzun zamandır Orta Doğuda birleştirici bir dava olarak hizmet etmiş, diğer bölünmeleri aşmış ve direniş ile dayanışma ortak anlatısı sağlamıştır. Ancak bölgesel devletlerin İsrail ve Filistin meselesine ilişkin gerçek pozisyonları önemli ölçüde farklılık göstermektedir. İran İsraile muhalefet ve Filistin direnişine destek konusunda tutarlı bir politika sürdürürken, diğer bölgesel aktörler daha incelikli yaklaşımlar benimsemiştir.

Suudi Arabistanın İsraille ilişkisi, özellikle Abraham Anlaşmaları ve normalleşme ihtimalinin ardından son yıllarda önemli ölçüde gelişmiştir. Türkiye, Filistin hakları konusundaki güçlü retoriğine rağmen İsraille diplomatik ve ticari ilişkiler sürdürmüştür. Pakistan tarihsel olarak İsraili tanımayı reddetmiş ancak bu pozisyonun bilgeliği konusunda iç tartışmalarla karşılaşmıştır. Bu farklı yaklaşımlar, İsrail karşıtı duyguların bölgesel söylem için ortak bir kelime dağarcığı sağlasa da mutlaka ortak bir stratejik gündeme dönüşmediğini göstermektedir.

Tehdit Temelli İşbirliğinin Sınırlamaları

Bu nokta, toplantının en önemli sınırlamalarından birini oluşturmaktadır. Tek başına ortak bir tehdit algısı ortak bir güvenlik vizyonu üretmez. Tarafların bölgesel düzen, ittifak tercihleri ve güvenlik öncelikleri konusunda farklı pozisyonlara sahip olması, toplantının kurumsal bir işbirliği mekanizmasına dönüşmesini zorlaştırmaktadır.

Diğer bölgesel örgütlerin deneyimi, tehdit temelli işbirliğinin doğası gereği kırılgan olduğunu göstermektedir. Körfez İşbirliği Konseyi, resmi yapısına ve kolektif güvenlik hükümlerine rağmen, farklı ulusal çıkarlar karşısında birliği korumakta zorlanmıştır. Benzer şekilde Arap Birliği, üyelerinin çeşitli öncelikleri nedeniyle bölgesel çatışmaları ele almada büyük ölçüde etkisiz kalmıştır.

Tahran Toplantısının anlamlı bir güvenlik mekanizmasına dönüşmesi için katılımcıların yalnızca belirli aktörlere veya politikalara karşı ortak bir muhalefet değil, bölgesel düzenin olumlu bir vizyonunu geliştirmeleri gerekecektir. Bu, bölgedeki güç dağılımı, bölge dışı aktörlerin rolü ve anlaşmazlıkları çözme mekanizmaları hakkında temel soruları ele almayı gerektirecektir. Böyle bir vizyonun yokluğu, toplantının yeni bir bölgesel güvenlik mimarisinin temeli değil, sınırlı bir diplomatik girişim olduğunu göstermektedir.

Güç ve Çıkar Asimetrileri

Girişimdeki Farklı Çıkarlar

Tahran Toplantısına katılan dört taraf, girişime önemli ölçüde farklı çıkarlar ve paylarla yaklaşmakta ve bu durum sürdürülebilir işbirliği olasılıklarını karmaşıklaştıran asimetriler yaratmaktadır. Ev sahibi olarak ve toplantının yeniden kalibre etmeyi amaçladığı bölgesel güvenlik mimarisinin birincil hedefi olarak İran, girişimin başarısında en yüksek paya sahiptir. Tahran, toplantıyı uluslararası izolasyonunu kırma, bölgesel rolünü meşrulaştırma ve kendi çıkarlarına düşman olarak algıladığı Mekke Paktı sistemine bir denge oluşturma fırsatı olarak görmektedir.

Suudi Arabistan toplantıya daha fazla tereddütle yaklaşmaktadır. Riyad, İran ile diyalog kurmak ve bölgesel gerilimleri yönetmek için değer görebilirken, özellikle iddialı Vizyon 2030 programıyla ilişkili ekonomik baskılar ve Amerika Birleşik Devletleri ile güvenlik ilişkisinin belirsizlikleri göz önüne alındığında, İran niyetlerine ilişkin derin şüphelerini korumaktadır. Suudi Arabistanın katılımı, bölgesel uzlaşmaya samimi bir bağlılıktan ziyade bir riskten korunma stratejisini yansıtıyor olabilir.

Türkiyenin katılımı, farklı bölgesel bloklar arasında bir köprü olarak karmaşık konumunu yansıtmaktadır. İran ile büyüyen ekonomik bağlara ve Suudi Arabistan ile tarihsel rekabetlere sahip bir NATO üyesi olarak Türkiyenin bölgesel işlerde kendi gündemi bulunmaktadır. Ankara, toplantıyı bölgesel arabulucu olarak rolünü güçlendirme ve özellikle enerji işbirliği alanında ekonomik çıkarlarını sürdürme fırsatı olarak görebilir.

Pakistanın katılımı farklı hususlar tarafından yönlendirilmektedir. Hem Suudi Arabistan hem de İran ile derin bağları olan nükleer silahlı bir devlet olarak Pakistan, ekonomik ortaklarını ve güvenlik çıkarlarını tehdit edebilecek bölgesel tırmanmayı önleme çıkarına sahiptir. Ancak Pakistanın bölgesel işlerdeki etkisi, kendi iç zorlukları ve Hindistan ile ilişkilerine odaklanması nedeniyle sınırlıdır.

Uygulama Sorunu

Bu farklı çıkarlar ve paylar, toplantıda varılan herhangi bir anlaşmanın uygulanmasına yönelik önemli engeller yaratmaktadır. Taraflar genel ilkeler üzerinde anlaşabilseler bile, bunları somut eylemlere dönüştürmek, şu anda eksik olan sürekli bir bağlılık ve karşılıklı güven gerektirmektedir. Bölgesel diplomasi tarihi, umut verici bildiriler üreten ancak anlamlı sonuçlar sunamayan girişimlerle doludur.

Bölgesel Düzen İçin Stratejik Sonuçlar

İranın Stratejik Hesabı

Tahran Toplantısı, İranın daha geniş bölgesel stratejisi bağlamında anlaşılmalıdır. Kapsamlı bir yaptırım rejimi, düşmanca bir Amerikan yönetimi ve etkisini çevrelemek için tasarlanmış bir bölgesel güvenlik mimarisiyle karşı karşıya kalan İran, çıkarlarını ilerletmek için çok yönlü bir yaklaşım izlemiştir. Bu yaklaşım askeri caydırıcılığı, vekil savaşını, diplomatik angajmanı ve ekonomik çeşitlendirmeyi birleştirmektedir.

Toplantı, İranın izolasyonunu azaltabilecek ve bölgesel emelleri için alan yaratabilecek yeni bir diplomatik cephe açma girişimini temsil etmektedir. İran, bölgesel meseleleri Suudi Arabistan ve diğer bölgesel aktörlerle tartışmayı kabul ederek, temel pozisyonlarını korurken yapıcı bir şekilde angaje olma isteğini göstermektedir. Bu diplomatik duruş birden fazla amaca hizmet etmektedir: İranın uluslararası imajını iyileştirmekte, düşmanları arasında bölünmeler yaratmakta ve potansiyel olarak Tahran için daha elverişli koşullarda gelecekteki müzakereler için kanallar açmaktadır.

Ancak İranın yaklaşımı aynı zamanda mevcut bölgesel düzenin sürdürülemez olduğunun farkına varmasını da yansıtmaktadır. Müttefik grupları desteklemenin ekonomik yükü ve askeri tırmanma riskleri dahil olmak üzere bölgesel çatışmanın maliyetleri giderek daha yüksek hale gelmiştir. İran, bölgesel diplomasiye girerek bu maliyetleri azaltmaya çalışırken temel güvenlik çıkarlarını korumayı amaçlıyor görünmektedir.

Suudi Arabistanın Stratejik İkilemi

Suudi Arabistan için toplantı bir stratejik ikilem sunmaktadır. Bir yandan Krallık, açıkça İran etkisini dengelemek için tasarlanmış bir bölgesel güvenlik mimarisine büyük yatırım yapmıştır. Amerika Birleşik Devletleri ile ilişkisi, KİK liderliği ve diğer bölgesel aktörlerle ittifakları, İran tehdidi varsayımına dayanmaktadır. İran ile angajman, bu mimariyi zayıflatma ve Suudi Arabistanın müttefikleriyle ilişkilerini karmaşıklaştırma riski taşımaktadır.

Öte yandan Suudi Arabistan, İran ile angajmanı giderek daha cazip kılan büyüyen baskılarla karşı karşıyadır. Yemen savaşının maliyetleri, Amerika Birleşik Devletlerinin bölgesel güvenliğe bağlılığına ilişkin belirsizlikler ve Vizyon 2030un ekonomik gereklilikleri, bölgesel gerilimleri azaltmak için teşvikler yaratmaktadır. İsrail ile ilişkilerin normalleşmesi, hala devam eden bir süreç olsa da, İran ile bir miktar uzlaşma olmadan elde edilmesi zor olacak daha istikrarlı bir bölgesel ortam gerektirmektedir.

Bu nedenle toplantı, Suudi stratejisinde temel bir değişimden ziyade alternatiflerin ihtiyatlı bir keşfini temsil ediyor olabilir. Riyad, İran ile anlamlı angajmanın temel çıkarlarını ve ittifaklarını tehlikeye atmadan mümkün olup olmadığını test ediyor olabilir.

Bölge Dışı Aktörler İçin Sonuçlar

Tahran Toplantısı, Orta Doğuda çıkarları olan bölge dışı aktörler için de sonuçlar taşımaktadır. Geleneksel olarak Körfez Arap devletleri için birincil güvenlik garantörü olarak hizmet eden Amerika Birleşik Devletleri, toplantıyı mevcut güvenlik mimarisini zayıflatıcı olarak algılarsa endişeyle karşılayabilir. Ancak toplantı, bölgesel istikrara katkıda bulunursa ve Amerikan askeri kaynakları üzerindeki yükü azaltırsa olumlu bir gelişme olarak da görülebilir.

Avrupalı güçler için toplantı, özellikle nükleer dosya ve bölgesel çatışmalar gibi konularda diplomatik çabalarını tamamlayabilecek bölgesel diyaloga yönelik bir adım olarak memnuniyetle karşılanabilir. Ancak Avrupanın bölgedeki sınırlı etkisi ve Ukrayna krizi gibi diğer acil meselelere odaklanması, girişimle angajmanını sınırlayabilir.

Son yıllarda Orta Doğudaki varlığını genişleten hem Rusya hem de Çin, toplantıyı Batı etkisini azaltan alternatif bölgesel çerçeveleri destekleme fırsatı olarak görebilir. Her iki ülke de İran ile yakın ilişkiler geliştirmiştir ve çıkarlarıyla uyumlu bölgesel düzenlemeleri teşvik etmeye çalışabilir.

Sınırlamalar ve Belirsizlikler

Yapısal Kısıtlamalar

Toplantı, potansiyel etkisini sınırlayan birkaç yapısal kısıtlamayla karşı karşıyadır. Birincisi, Irak, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi kilit bölgesel aktörlerin yokluğu, katılımcıların bölgesel çıkarların tam yelpazesini temsil etmediği anlamına gelmektedir. Sürdürülebilir herhangi bir bölgesel güvenlik mimarisi bu aktörleri de içermek zorunda olacaktır.

İkincisi, toplantı bölgedeki Amerikan askeri varlığının temel meselesini ele almamaktadır. İran için Amerikan güçlerinin çekilmesi kilit bir taleptir, ancak Suudi Arabistan ve diğer Körfez devletleri için Amerikan güvenlik garantileri hayati önem taşımaya devam etmektedir. Bu uçurum arasında köprü kurmak, mevcut bağlamda olası görünmeyen bölgesel güvenlik düzenlemelerinin temel bir dönüşümünü gerektirecektir.

Üçüncüsü, toplantı Amerika Birleşik Devletleri ile Çin arasındaki rekabet, Ukraynadaki savaş ve bölgesel dinamikleri etkileyen diğer küresel gelişmeler dahil olmak üzere daha geniş jeopolitik bağlamı ele almamaktadır. Bu faktörler, bölgesel aktörlerin karşı karşıya olduğu kısıtlamaları ve fırsatları toplantının kontrol edemeyeceği şekillerde şekillendirmektedir.

Güven Sorunu

Belki de toplantının en temel sınırlaması, katılımcılar arasındaki derin yerleşik güvensizliktir. Yıllarca süren çatışma, rekabet ve karşılıklı suçlamalar, tek bir toplantıyla aşılamayacak bir güven açığı yaratmıştır. Güven inşa etmek, sürekli angajman, güven artırıcı önlemler ve ortak hedeflere gösterilen bağlılığın kanıtlanmasını gerektirmektedir.

Bölgesel diplomasi tarihi, güven eksikliği nedeniyle çöken çok sayıda girişim örneği sunmaktadır. Tahran Toplantısında takip mekanizmalarının, doğrulama prosedürlerinin ve anlaşmazlık çözüm mekanizmalarının yokluğu, katılımcıların kendilerinin de girişimlerinin sınırlamalarını tanıdığını göstermektedir.

Belirsiz Takip

Tahran Dörtlü Toplantısının sonuçları hakkında henüz hüküm vermek için çok erken. Ancak güvenin güvensizliğin yerini aldığı veya işbirliğinin rekabetin yerini aldığı söylenemez. Günümüz Orta Doğusunda toplantılar sorunları çözmekten ziyade krizleri ve gerilimleri yönetmek veya olumsuz sonuçlarından kaçınmak için bir araç olarak kullanılmaktadır.

Toplantının başarısı takip ve somut eylemlere bağlı olacaktır. Katılımcıların angajmanlarının yalnızca retorik olmadığını, bölgesel sorunları ele almaya yönelik samimi bir bağlılığı yansıttığını göstermeleri gerekecektir. Bu, düzenli istişareler, belirli konularda çalışma grupları ve uygulamayı izleme mekanizmaları dahil olmak üzere sürekli diplomatik çaba gerektirmektedir.

Sonuç

Bu çerçevede Tahran Toplantısı, bölgesel aktörler arasında diyalog kanallarının açık tutulmasına katkıda bulunabilecek sınırlı bir girişim olarak değerlendirilmelidir. Toplantının Mekke Paktı dışında düzenlenmiş olması, nükleer dosyanın gündem dışında tutulması ve İranın temel pozisyonlarında herhangi bir değişiklik olmaması, girişimin kapsamının dar ve sonuçlarının belirsiz olduğunu göstermektedir. Bu nedenle toplantının başarısı, kısa vadeli açıklamalardan ziyade Hürmüz Boğazına ilişkin somut düzenlemeler, Yemende ateşkes ve güven inşası adımları gibi uygulanabilir çıktılara bağlı olacaktır.

Toplantı, bölgesel diplomaside mütevazı ama önemsiz olmayan bir gelişmeyi temsil etmektedir. Derin farklılıkları olan aktörlerin bile ortak endişe konularında diyaloga girebileceğini göstermektedir. Ancak aynı zamanda daha derin bir stratejik mutabakatın yokluğunda bu tür angajmanın sınırlamalarını da ortaya koymaktadır.

Girişimin anlamlı sonuçlar üretmesi için birkaç koşulun yerine getirilmesi gerekecektir. Birincisi, katılımcıların takip ve uygulamaya sürekli bağlılık göstermeleri gerekecektir. İkincisi, toplantının diğer bölgesel aktörleri, özellikle kapsamlı herhangi bir güvenlik düzenlemesi için katılımı esas olanları içerecek şekilde genişletilmesi gerekecektir. Üçüncüsü, katılımcıların bölge dışı aktörlerin rolü, bölgedeki güç dağılımı ve anlaşmazlıkları çözme mekanizmaları dahil olmak üzere onları bölen temel meseleleri ele almaları gerekecektir.

Bu nedenle Tahran Toplantısı bir sonuç değil, bir sürecin başlangıcı olarak görülmelidir. Önemi, ürettiği belirli sonuçlarda değil, bölgesel diyalog için oluşturduğu emsalde yatmaktadır. Bu emsalin daha istikrarlı ve işbirlikçi bir bölgesel düzen yaratmak için üzerine inşa edilip edilemeyeceği henüz görülmeyecektir. Şimdilik toplantı, çağdaş Orta Doğuda bölgesel angajmanın hem olasılıklarını hem de sınırlamalarını yansıtan temkinli bir diplomatik girişimi temsil etmektedir.

Kaynakça

Tahrandaki Dörtlü Toplantı Hakkında Birkaç Not. Toplantıya ilişkin değerlendirme notu.
İran ile Umman arasında Hürmüz Boğazı güvenliğine ilişkin anlaşma. Metin ve kapsam.
Mekke Paktı çerçevesine ilişkin belgeler ve açıklamalar.
İranın bölgesel güvenlik pozisyonu ve yedi maddelik koşullarına ilişkin resmi açıklamalar.
Yemen krizi ve Ensarullahın müzakere koşullarına ilişkin açıklamalar.
Suudi Arabistanın bölgesel güvenlik girişimlerine ilişkin resmi açıklamaları.
Tarafların İsrailin bölgesel politikalarına ilişkin açıklamaları.

Sefa Yürükel
Danimarkalı Türk etnograf ve sosyal antropolog (MA)
Aarhus Üniversitesi, 1997
Bağımsız Araştırmacı
Araştırma Alanları: Uluslararası Politika, Uluslararası Kamu Hukuku, Jeopolitik, Sosyoloji, Psikoloji, Kültürel Çalışmalar, Sistemler ve Yapılar.